Отарлау және ұлт-азаттық күрес. Ресей империясының отаршылдық саясаты

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 27–30, 64–69, 117–124, 126–133, 142–149-беттер

Негізгі ұғымдар

• Отаршылдық саясат – Ресейдің қазақ жерін біртіндеп бағындырып, оның жерін, байлығын, халқын империя мүддесіне пайдалануы; басы – 1731 ж. Әбілқайырдың анты.
• Мақсаттары: Орта Азия, Үндістан, Ауғанстанға жол; тауар рыногы; арзан шикізат пен жұмыс күші; салық көзі; қоныс аударушыларға жер.
• Әдістері: бекіністер мен шептер, казак әскерлері, хандық билікті жою, әкімшілік реформалар, жерді мемлекет меншігі деп жариялау, салықтар, шаруаларды қоныстандыру, «бөліп ал да, билей бер».
• Оңтүстік бағыт: 1853 ж. Ақмешіт алынып, Сырдария шебі; 1854 ж. Верный; 1864 ж. Әулиеата, Шымкент, Түркістан; 1865 ж. Черняев Ташкентті алды; 1867 ж. Түркістан генерал-губернаторлығы.

Теория

1. Мақсаттар. XVIII ғасырда I Петр Қазақстанды Азияға «кілт пен қақпа» деп атады. Ресей үшін қазақ даласы:

• Орта Азия, Үндістан, Ауғанстанға жылжу жолы;
• Ресей өнімінің рыногы, шикізат пен мал өнімінің көзі;
• салық төлеушілер көзі болды. XIX ғ. екінші жартысында өнеркәсіп пен сауда өскен Ресейге өткізу рыногы, арзан шикізат пен жұмыс күші қажет болды. Қытай («апиын» соғыстарынан, тайпиндер көтерілісінен әлсіреп) бейтарап болды, Англия Азияда бәсекелес еді – бұл Қазақстанды түпкілікті жаулап алу міндетін алға қойды.

2. Әскери әдіс: бекіністер мен шептер.

• Ертіс шебі: Омбы (1716), Железинск (1717), Семей (1718), Өскемен мен Коряков (1720); аралығында форпостар, редуттар.
• Орынбор: 1734 ж. экспедиция, 1735 ж. қала; Жайықтың оң жағалауында көшуге тыйым.
• Оңтүстікте: Маңғыстаудағы Новоалександровск (1834), Райым (1847), Қазалы форты (1848), Ақмешіттен кейін Сырдария шебі (1853); Аягөз, Ақтау, Ұлытау, Қапал бекіністері; Верный (1854) – Жетісуды отарлаудың тірегі.
• Қоқанға қарсы: 1859 ж. Қастек, 1860 ж. Тоқмақ пен Пішпек, 1860 ж. қазан – Ұзынағаш шайқасы (Колпаковский), 1864 ж. Мерке, Әулиеата, Шымкент, Түркістан. Түркістан мен Шымкент алынған соң Орынбор және Сібір шептері қосылды.

3. Казак әскерлері. Жайық (XVI ғ.), Сібір (штабы – Омбы), Орынбор (1748–1755), Жетісу (1867) әскерлері шекара күзетумен қатар бекініс, жол, көпір салды, көтерілістерді басты, жаңа жерлерді қосуға қатысты. Оларға үлкен жер үлесі (Жайық казактарына отбасына 80 десятина), орман, өзен-көл құқығы берілді – олар отаршылдықтың тірегі болды.

4. Саяси әдістер.

• Хандық билікті әлсірету және жою: ықпалды хандарды шеттету (Сыр бойы тұрғындары үміт артқан ықпалды хан Арынғазы Әбілғазыұлын Петербургке бара жатқанда ұстап, Калугаға жер аударды);
• беделді адамдарды сатып алу: жер дауын шешу, шен, орден, ақша беру (1848 ж. Ұлы жүзге пристав лауазымы енгізілді);
• әкімшілік бөлініс рулық ерекшеліктерді ескермеді, сайлауда рулар бір-біріне қарсы қойылды – «бөліп ал да, билей бер»;
• қазақтарға тек болыс басқарушысы мен ауыл старшинасы қызметі қалды, жоғары лауазымға жол заңмен жабылды; билер сотының құқығы қысқартылды.

5. Экономикалық әдістер.

• Қазақтар мекендеген жерлер мемлекет меншігі деп жарияланып, оларға тек қоғамдық пайдалануға берілді; ормандар мемлекеттікі болды;
• түтін салығы, қарашығын (жол, көпір, мешіт, мектеп үшін қосымша салық), тегін жол-көпір жөндеу, шенеуніктерге киіз үй, отын, су, ат беру міндеттері;
• жерді жалға беруге рұқсат – ата-баба жерінен айырылуға әкелді.

6. Қоныстандыру. 1861 ж. крепостнойлық құқық жойылғаннан кейін жерсіз шаруаларды Қазақстан мен Сібірге көшіру мемлекеттік саясатқа айналды. Мақсат – далада империяның тірегін құру, қазақтарды отырықшылыққа көшіру, шоқындыру мен орыстандыру, Қазақстанды «астық қамбасына» айналдыру. 1866 ж. алғашқы қоныс аударушылар Саумалкөлге орналасты; 1868 ж. Колпаковский бастамасымен Жетісуға қоныстандырудың уақытша ережесі (ер адамға 30 десятина, 15 жыл салықтан босату). Ақмола уезінде жердің 73 %-ы алынды.

7. Салдары. Қазақстан толық отарланды; қазақтар құнарлы жерден сортаңға ығыстырылды; мемлекеттіліктің соңғы белгілері жойылды; Орта Азия хандықтарының қанауы жойылғанмен, «бір қанау екіншісімен алмастырылды» – жаңа көтерілістерге әкелді. Черняев қаланы қорқыту үшін Қожа Ахмет Ясауи кесенесін зеңбіректен атқылатты. Оң жағы да болды: қалалар, темір жолдар, Ертісте пароход, мектептер мен ауруханалар көбейді.

Мысалдар

1. Отаршылдық саясаттың басы ретінде қай оқиға саналады? 1731 ж. Әбілқайырдың Тевкелевке ант беруі.
2. Оңтүстік Қазақстанды отарлаудың тірегі болған бекініс? Верный (1854): 500 солдат, 1855 ж. Сібірден 400-дей шаруа отбасы.
3. Ұзынағаш шайқасында (1860) Ресей неге жеңді? Сан көп болғандықтан емес: Колпаковский жасағы мың адамдай еді, жеңістің себебі – қару мен тәжірибе.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Оңтүстіктің қосылуын ерікті және бірауызды деп айту – қазақтар қарсылық көрсетті.
• Казактарды тек шекара күзетшісі деп санау.
• Колпаковскийді (Жетісу, 1868 ереже) Черняевпен (Ташкент, 1865) шатастыру.
• Верныйды (1854) Райыммен (1847) шатастыру.
• Ресей саясатын тек әкімшілік деп түсіну – оның экономикалық және отарлық мәні болды.

Өзіңді тексер

1. Сырдария шебі қай бекініс алынғаннан кейін құрылды? — Ақмешіт, 1853 ж.
2. Ташкентті кім, қай жылы алды? — Генерал Черняев, 1865 ж.
3. «Қарашығын» дегеніміз не? — Жол, көпір, мешіт, мектеп сияқты қажеттерге алынатын қосымша салық.
4. Түркістан генерал-губернаторлығы қашан құрылды, орталығы қайда? — 1867 ж., Ташкент.
5. Патша әкімшілігі хан Арынғазыны қайда жер аударды? — Калугаға.