Абылай хан тұсындағы Қазақ хандығы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 20, 25, 40–47, 49–52, 227–228-беттер
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 12–23-беттер

Негізгі ұғымдар

• Абылай – 1711 ж. (кей деректе 1713) Түркістанда туған; шын аты – Әбілмансұр; 1771–1781 жж. (анықтамалық хронология) Қазақ хандығын билеген; 1780 ж. қайтыс болып, Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленді.
• Лақап аты – жоңғар қолбасшысы Шарышпен жекпе-жекте шақырған «Абылайлап!» ұранынан.
• 1771 ж. Түркістанда үш жүздің ханы болып жарияланды; 1778 ж. патша билігі оны тек Орта жүздің ханы деп таныды.
• Кеңесшісі – Бұқар жырау Қалқаманұлы (1693–1787).
• 1741 ж. жоңғарларға тұтқынға түсті; 1771 ж. «Шаңды жорықта» қалмақтарды талқандады.
• Ш. Уәлиханов: «Ешбір ханның Абылайдай шексіз билікке қолы жеткен жоқ».

Теория

1. Тұлғасы. Абылай ерте жетім қалып, 15 жасынан жоңғарлармен соғысқан. Шарышпен жекпе-жекте «Абылайлап!» деп ұран салғаннан Абылай атанды. XVIII ғ. 30-жылдарының басында Атығай ұлысын басқарды. Жоңғарларға қарсы күресте жас сұлтан ретінде беделі өсті.

2. Ішкі саясат. Мақсаты – бір орталығы бар тәуелсіз мемлекет.

• 1759 ж. патша әкімшілігі Әбілмәмбетті тақтан тайдырып, Абылайды қоюды ұсынды – ол бас тартты, себебі бұл қазақтарды бөлшектер еді.
• 1771 ж. Түркістанда үш жүздің ханы болып сайланды. Абылай хатында Әбілқайыр мен Әбілмәмбет хандардың ізін басқанын айтып, хандық билікті әулеттік сабақтастықпен негіздеді.
• 1778 ж. билік оны тек Орта жүз ханы деп таныды, бірақ ол ант беру рәсімінен бас тартты.
• Өңірлерге билеушілер тағайындады: Жетісу – Әділ мен Сүйік, Орталық Қазақстан – Қасым, Ертіс бойы – Сұлтанмәмет, Шығыс Қазақстан – Әбілпейіз.
• Сотты күшейтіп, ішкі қырқыс пен барымтаны тыйды.
• Егіншілікті, шөп шабуды, балық аулауды, керуен саудасын, ұста дүкендерін салуды қолдады; ақын, жырау, күйшілерге қамқор болды.

3. Сыртқы саясат – «екі от ортасындағы» дипломатия. Абылай Ресей мен Қытай империяларының арасындағы геосаяси жағдайға икемделіп, ұлт мүддесін бәрінен жоғары қойды.

Бағыт	Саясаты
Ресей	өзара тиімді дипломатиялық және сауда қатынасы, шекараны күзету, Ертістің оң жағалауындағы жайылымдарды қайтару; Ресей оны әлсірету үшін Нұралыға арқа сүйеді
Жоңғария	1741 ж. тұтқынға түсіп, бітімнен кейін босатылды; Қалдан Церен өлгеннен кейін таққа үміткерлерді қолдады; 1771 ж. «Шаңды жорықта» қалмақтарды талқандады
Цин империясы	1756 ж. Қытаймен дипломатия бастады; Әмірсананы қолдады; агрессияның алдын алу үшін 1757 ж. Цинге формалды тәуелділікті мойындады; 1767 ж. Тарбағатай мен Іле маңында көшуге құқық алды; Ресей мен Қытай соғысса бейтарап болуды мәлімдеді (1759)
Қырғыздар	1779 ж. жорық, бітім, аманаттар; Жаңақырғыз, Байқырғыз жерлерін қоныстандыру

И. Крафт Абылай бірде Ресейге, бірде Қытайға, бірде Жоңғарияға адал болып көрінгенімен, шын мәнінде ешкімге бағынбағанын жазды.

4. Бұқар жырау. Баянауылдағы Далба тауы маңында туған; әдет құқығы мен шежірені білген, дана дипломат, Абылайдың кеңесшісі. Толғауларында Абылайды үш жүздің басын құраған хан ретінде мақтап, кемшілігін де тура айтты: «Жоңғарды жеңген сен емес, халық». Ол отаршылдықтың салдарын алдын ала болжап, бір орталығы бар күшті тәуелсіз мемлекетті армандады. Үмбетей жырау Бөгенбайды жоқтап, қазасын Абылайға естіртті.

5. Абылай айналасындағы батырлар. Бөгенбай (1680–1778), Қабанбай (Ерасыл, 1691–1769) – Абылай оны «Дарабоз» атаған, Райымбек (1705–1785); Абылайдың қызы Айтолқын да соғысқа қатысқан.

6. Тарихи маңызы мен мұрасы. Абылай тұсында хандық біршама біріктіріліп, жоңғарлар жойылғаннан кейін босаған жерлерге қайта қоныстану жүрді, дипломатия арқылы тәуелсіздік сақталды. Оның есімі – қазақтың жауынгерлік ұраны; Петропавлда мұражай, Бурабайда стела, «Абылай хан оқулары» оған арналған.

Мысалдар

1. Абылай үш жүздің ханы болып қашан, қайда сайланды? 1771 ж., Түркістанда. 1778 ж. патша билігі оны тек Орта жүз ханы деп таныды.
2. 1757 жылы Абылай Цин империясына қатысты қандай қадам жасады? Агрессияның алдын алу үшін формалды тәуелділікті мойындады – бұл нақты бағыну емес, дипломатиялық әдіс.
3. «Жоңғарды жеңген сен емес, халық» деп Абылайға айтқан кім? Бұқар жырау.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Абылай Ресейге ант берді деп айту – ол ант беру рәсімінен бас тартты.
• Әмірсананы (жоңғар нойоны) Қалдан Церенмен шатастыру.
• 1759 жылы Абылай Әбілмәмбеттің орнына хан болды деп ойлау – ол бас тартты.
• Абылайды тек қолбасшы деп бағалау – ішкі саясат пен дипломатияның маңызын ескермеу.
• Абылайдың жерленген жерін шатастыру – Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесі.

Өзіңді тексер

1. Абылайдың шын аты? — Әбілмансұр.
2. Абылай Жетісуға кімдерді билеуші етіп қойды? — Әділ мен Сүйікті.
3. Абылай қай жылы жоңғарларға тұтқынға түсті? — 1741 жылы.
4. «Шаңды жорық» қай жылы болды? — 1771 жылы.
5. 1767 жылы Абылай Циннен қандай құқық алды? — Тарбағатай мен Іле маңында көшіп-қону құқығын.