XVIII ғасырдың басындағы Қазақстан

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 6–7, 9–14, 17–25-беттер
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 185–186-беттер

Негізгі ұғымдар

• Жоңғар хандығы – 1635 ж. Батыр қонтайшы құрған; XVIII ғ. 100 мыңға дейін атты әскері, от қаруы мен өз зеңбіректері болған.
• «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» – 1723–1727 жж. жоңғар шапқыншылығы тудырған ұлы апат.
• Қарақұм құрылтайы – 1710 ж.; Ордабасы құрылтайы – 1726 ж. күзі, бас қолбасшы – Әбілқайыр.
• Бұланты шайқасы – 1728 ж. (Ұлытау, Қарасиыр, «Қалмаққырылған»); Аңырақай шайқасы – 1730 ж. көктемі (Балқаш маңы, Итішпес, Алакөл).
• Қазақтардың ұраны – «Алаш».
• Сепаратизм – оқшаулануға, жеке билікке ұмтылу.

Теория

1. XVIII ғ. басындағы ішкі жағдай. Тәуке тұсында (1715–1716 жж. дейін) хандық орталықтанған мемлекет болды. Мұрагері Қайып хан тұсында сұлтандар наразылығы, билік үшін күрес, ру мен жүз арасындағы алауыздық басталды. Жергілікті билеушілер күшейді: Кіші жүзде – Әбілқайыр, Орта жүзде – Болат, Сәмеке, Күшік, Ұлы жүзде – Жолбарыс.

2. Сыртқы жағдай. Қауіп Еділ қалмақтарынан, жоңғарлардан, башқұрттардан, солтүстікте Жайық пен Сібір казактарынан төнді. Қытай мен Ресей көшпелі мемлекеттердің әлсіреуіне мүдделі болды; Ресей дипломатиялық және әскери барлау жүргізіп, бекіністер салды.

3. Жоңғар хандығы. Ойрат одағы ыдырағаннан кейін 1635 ж. Батыр қонтайшы Жоңғар хандығын құрды. XVIII ғасырда ол 100 мыңға дейін атты әскері, от қаруы мен өз зеңбіректері бар күшті мемлекетке айналды.

4. «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» (1723–1727). 1723 ж. көктемде Цеван-Рабтан әскері кенеттен басып кірді. Алғашқы соққы Жетісу мен Ертіс бойына тиді. Ташкент бір айдай қорғанып, кейін Сайрам мен Түркістан алынды; шөл мен таудан басқа аумақтың бәрі жоңғарлар қолына өтті.

Жеңіліс себебі: шабуыл кенеттен, ауылдар қыстаудан көктемгі жайылымға көшіп, бір-бірінен алыс жатқанда басталды; бірыңғай қолбасшылық болмады – орталық биліктің әлсіздігі мен алауыздық.

Босқындар бағыты: батысқа – Жайыққа дейін (Ресей, башқұрт, қалмақты алаңдатты); Орта жүздің едәуір бөлігі – Сырдариядан ары Самарқан маңына; Кіші жүздің едәуір бөлігі – Хиуа мен Бұхара хандықтарына.

Зардабы: өлім, тұтқынға айдалу, құлдыққа сату, аштық (адамдар қайың шырынын ішкен – «қайың сауған»). Шәкәрім Құдайбердіұлының деректері бойынша қазақтардың үштен екісі қырылды. Мал мен жайылымнан айырылды, көш жолдары өзгерді, Жетісу мен оңтүстік қалалары қаңырап қалды, сауда байланысы уақытша үзілді. Батысқа ығысу қарақалпақ, түрікмен, өзбек, башқұрт, қалмақпен жер дауын, Жайық казактарымен қақтығысты күшейтті. Апат хандықты әлсіретіп, Ресейдің біртіндеп бағындыруын жеңілдетті.

5. Халық жасағы және құрылтайлар. Халық жасағы ру-тайпалық негізде жиналды: әр ер адам – жауынгер; хан мен сұлтандардың шағын төлеңгіт жасақтары болды; бүкілхалықтық жасақты хан, ірі жасақтарды батырлар басқарды. Құрылтай – мемлекеттің аса маңызды шешімдерін қабылдайтын жоғарғы орган.

	Қарақұм құрылтайы	Ордабасы құрылтайы
Уақыты	1710 ж.	1726 ж. күзі
Қатысушылар	халықтың беделді өкілдері	үш жүздің хандары, сұлтандары, билері мен батырлары
Шешімі	жалпықазақ жасағын құру, жауға соңына дейін соғысуға ант	бір-біріне адалдық анты; Әбілқайыр бас қолбасшы болып бірауыздан сайланды
Маңызы	күшті біріктірудің алғашқы қадамы	үш жүздің бірыңғай басшылығы; Бұланты мен Аңырақай жеңістеріне жол ашты

Әбілқайыр – ұйымдастырушы: 1723 ж. 20 мың әскермен қалмақтарды бірнеше рет жеңді; 1724 ж. Түркістанды шабуылмен босатып, бір жыл ұстап тұрды; 50 мыңдық қазақ-қарақалпақ әскерін басқарды.

6. Бұланты шайқасы (1728). 1727 ж. Цеван-Рабтанның өлімі шабуылды жеңілдетті. Ұлытау маңындағы Бұланты өзені бойында, Қарасиыр жерінде 60 мыңға дейінгі қазақ жасағы ірі жеңіске жетті; жоңғарлардың 10 мыңдайы қаза тапты, жер «Қалмаққырылған» аталды. Жеңіс жоңғарлардың жеңілмейтіндігі туралы аңызды жоққа шығарды.

7. Аңырақай шайқасы (1730 ж. көктемі). Балқаш маңында (Итішпес, Алакөл) Әбілқайыр бастаған үш жүз жасағы шайқасты. Қазақтар озық тактика мен пилтелі мылтық қолданып, бекіністі алды, тауға қашқан жауды орталық шатқалдарда садақшылар атқылады. Жер «Аңырақай» (жау аңырап қалды) аталды. Жеңіс – жүздер бірлігінің нәтижесі, соғыстағы бетбұрыс: жоңғарлар басып алған жерлерін тастады.

8. Аңырақайдан кейін. Жау түбегейлі талқандалмады. Барлық қазақтың ханы болуға Әбілқайыр мен Сәмеке ұмтылды, бірақ сұлтандар еңбегі жоқ Әбілмәмбетті сайлады; Әбілқайыр мен Сәмеке әскерін алып кетіп, біріккен жасақ ыдырады. Ұлы жүз алым төлеп, аманат беруге мәжбүр болды; Орта жүз күресті жалғастырды; Кіші жүз хиуалықтар, түрікмендер, қалмақтар, Жайық казактары мен башқұрттар қоршауында қалды. 1730–40 жылдардағы күрес барысында жас сұлтан Абылайдың беделі өсті; ол 1741 ж. жоңғарларға тұтқынға түсіп, бітімнен кейін босатылды.

9. Отан қорғаушылар. Хандар мен сұлтандар: Әбілмәмбет, Барақ, Сәмеке, Әбілқайыр, Жолбарыс, Абылай. Күресті идеялық тұрғыдан үш жүздің ұлы билері басқарды. Батырлар: Бөгенбай (1680–1778) – қолбасшы, дипломат; Қабанбай (Ерасыл, 1691–1769) – Абылай оны «Дарабоз» атаған; Райымбек Түкеұлы (1705–1785) – Ұлы жүз батыры; Есет Көкіұлы (1667–1749) – Кіші жүз батыры; Шақшақ Жәнібек, Малайсары, Наурызбай. Әйелдер де соғысты: Айтолқын (Абылайдың қызы), Есенбике, Айбике.

Мысалдар

1. Ордабасы құрылтайында бас қолбасшы болып кім сайланды? Әбілқайыр (1726). Қарақұм құрылтайы (1710) тек жасақ құру туралы шешім қабылдады.
2. «Қалмаққырылған» атауы қай шайқаспен байланысты? Бұланты шайқасы (1728, Ұлытау, Қарасиыр). Аңырақай – 1730, Балқаш маңы.
3. 1723 жылғы жеңілістің ішкі себебі? Орталық биліктің әлсіздігі, сұлтандардың алауыздығы, бірыңғай қолбасшылықтың болмауы, ауылдардың шашыраңқылығы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Құрылтайлардың жылдарын шатастыру: Қарақұм – 1710, Ордабасы – 1726.
• Әбілқайырды бас қолбасшы етіп сайлауды Қарақұмға телу.
• Бұланты (1728, Ұлытау) мен Аңырақайды (1730, Балқаш) шатастыру.
• 1730 жылы соғыс түбегейлі аяқталды деп санау – жау талқандалмады.
• Орта жүз Самарқанға, Кіші жүз Хиуа мен Бұхараға кеткенін шатастыру.

Өзіңді тексер

1. 1723 жылы қазақ жеріне басып кірген жоңғар билеушісі? — Цеван-Рабтан.
2. «Қайың сауған» тіркесі нені білдіреді? — Аштықтан адамдардың қайың шырынын ішуін.
3. 1724 жылы Әбілқайыр қай қаланы босатты? — Түркістанды.
4. Аңырақай шайқасы қай жерде өтті? — Балқаш маңында (Итішпес, Алакөл).
5. Абылай Қабанбай батырды қалай атаған? — «Дарабоз».