1822-1824 жылдардағы патша реформалары (Кіші және Орта жүздегі хандық биліктің жойылуы)

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 78–86-беттер

Негізгі ұғымдар

• 1822 ж. – «Сібір қырғыздары туралы жарғы» (М. Сперанский әзірлеген, I Александр жарлығы) – Орта жүзде хандық билік жойылды.
• 1824 ж. – «Орынбор қырғыздары туралы жарғы» – Кіші жүзде хандық билік жойылды; соңғы хан Шерғазы Орынборға шақырылып, өмірлік жалақы тағайындалды.
• Орта жүз құрылымы: округ → болыс → ауыл; округ басшысы – аға сұлтан.
• Кіші жүз үш бөлікке бөлінді: Батыс (Калмыков бекінісі), Орта (Орск), Шығыс (Троицк); басында – сұлтан-билеушілер.
• Окружной приказ – округтағы басқару органы (екі орыс заседателі + екі сайланған «құрметті» қазақ).

Теория

1. Реформаға дейінгі жағдай. Хандық билік сақталды: хан мен сұлтан-шыңғыстықтар жүздерді басқарды, көшпелі өмір еркін, рулар мен жүздер байланысын сақтады, билікке салық төленбеді. Патша әкімшілігі Қазақстанды сыртқы аумақ деп санап, ол Сыртқы істер министрлігінің бақылауында болды.

2. Реформаның себептері.

• 1820-жылдарға қарай хандық билік кең көлемді отарлауға және оңтүстік пен оңтүстік-шығысты қосып алуға кедергі болды;
• хан халық үшін көбіне бір шенеунік қана болып қалды;
• Франциямен соғыстан кейін империяда күш жеткілікті болды.

3. 1822 жылғы Жарғы (Орта жүз).

• Хандық билік жойылды;
• аумақ сыртқы округтерге бөлініп, «Сібір қырғыздарының облысына» (Омбы облысы) біріктірілді; Томск, Тобыл губерниялары және Омбы облысы Батыс Сібір генерал-губернаторына бағынды (орталығы – Тобыл, кейін Омбы);
• округте 15–20 болыс, болыста 10–12 ауыл, ауылда 50–70 шаңырақ;
• аға сұлтан 3 жылға сайланды, бірақ Омбы облысының бастығы бекітті; болыс басқарушысы мен ауыл старшыны да сайланды;
• окружной приказ құрамында екі орыс заседателі және екі сайланған қазақ болды; ішкі күзет – Сібір казактары;
• шыңғыстықтар біртіндеп шеттетіліп, кейін еңбегі сіңген қарапайым адамдар да сайланды;
• округке бекіту еркін көшіп-қонуды шектеді.

Жаңа округтер: 1824 – Қарқаралы мен Көкшетау; 1831 – Аягөз; 1832 – Ақмола; 1833 – Баянауыл мен Үшбұлақ.

4. 1824 жылғы Жарғы (Кіші жүз).

• Хан Шерғазы Орынборға шақырылып, өмірлік жалақы тағайындалды – хандық билік жойылды;
• Жайықтың арғы бетіндегі аумақ үш бөлікке бөлінді, оларды Орынбор губернаторына бағынған сұлтан-билеушілер басқарды;
• орталықтары: Батыс – Калмыков, Орта – Орск, Шығыс – Троицк бекіністері;
• барлық лауазымды адамдар губернатор тағайындады, сайлау жойылды;
• түтін салығы – 1,5 сом;
• сұлтан-билеушілерге елтаңбалы ту, алтын қылыш, айына 100 сом жалақы, жылына 60 қап қара бидай ұны берілді, оларға 100–200 адамдық қазақ жасағы бағынды.

Белгі	Орта жүз (1822)	Кіші жүз (1824)
Құжат	«Сібір қырғыздары туралы жарғы»	«Орынбор қырғыздары туралы жарғы»
Басқару	Батыс Сібір генерал-губернаторы	Орынбор губернаторы
Бөлініс	округ – болыс – ауыл	үш бөлік (Батыс, Орта, Шығыс)
Басшы	аға сұлтан (сайланады, 3 жыл)	сұлтан-билеуші (тағайындалады)
Сайлау	бар, бірақ бекітуі билікте	жойылды

5. Шептердің кеңеюі. 1810 ж. Елек өзені бойындағы жер қосылып, Жаңа Елек шебі құрылды (600 мыңдай десятина алынды); 1835 ж. Орск пен Троицк арасындағы шеп дала ішіне жылжытылып, Жаңа шеп пайда болды (4 млн-дай десятина алынды).

6. Салдары.

• Теріс: хандық билік жойылды, мемлекеттіліктің дәстүрлі негізі бұзылды; көшіп-қону шектелді, рулар араласып кетті, мал шаруашылығы дағдарысқа ұшырады; билік «тілалғыш аппарат» құрды, сайлау руларды бір-біріне қарсы қойды; жүздерді бөлшектеп, еркін байланысқа тыйым салу басқару мен салық жинауды жеңілдетті. Ш. Уәлиханов Сібір қазақтарының жарғыға дейін бай болғанын жазды.
• Оң: емшілер мен ауруханалар, шешекке қарсы егу пайда болды, империя мектептерінде оқу мүмкіндігі туды (қазақтар орыстанудан қорықты), қазақтар әскери міндеттен босатылды; миссионерлер табысқа жетпеді.
• Лауазымынан айырылған сұлтандардың бір бөлігі реформаға қарсы шықты.

Мысалдар

1. «Сібір қырғыздары туралы жарғыны» кім әзірледі және ол қай жүзге қатысты? М. Сперанский; Орта жүз, 1822 ж. Кіші жүзге – 1824 жылғы Орынбор жарғысы.
2. Кіші жүздің Орта бөлігінің орталығы? Орск бекінісі (Батыс – Калмыков, Шығыс – Троицк).
3. Орта жүзде округті кім басқарды және ол қалай тағайындалды? Аға сұлтан: 3 жылға сайланды, бірақ Омбы облысының бастығы бекітті.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Жарғылардың жылдарын шатастыру: Сібір – 1822, Орынбор – 1824.
• Екі жүздің құрылымын шатастыру: Орта жүзде округ–болыс–ауыл және сайлау; Кіші жүзде үш бөлік және тағайындау.
• Сайлау еркін болды деп ойлау – бекітуді патша әкімшілігі жүргізді.
• Реформаның тек оң нәтижесі болды деп санау – оның отарлық сипаты болды.
• Кіші жүздің соңғы ханын шатастыру – ол Шерғазы.

Өзіңді тексер

1. 1822 жылғы реформа қай патшаның жарлығымен енгізілді? — I Александр.
2. Орта жүзде бір болыста неше ауыл болды? — 10–12 ауыл.
3. Кіші жүзде қандай салық енгізілді? — Түтін салығы – 1,5 сом.
4. 1824 жылы Қарқаралымен бірге ашылған округ? — Көкшетау округі.
5. 1835 жылы Орск пен Троицк аралығындағы шепті жылжыту нәтижесінде қанша жер алынды? — 4 млн-дай десятина.