Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (себептері, қозғалыстың қозғаушы күші

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 70–78, 227–228-беттер

Негізгі ұғымдар

• Көтеріліс – 1783–1797 жж., Кіші жүз; басшысы – Сырым Датұлы (1742–1802), батыр, би, шешен, дипломат; лақап аты – «Бала би».
• Көтеріліс 14 жылға созылды; екі майданда – патша әкімшілігіне және хан мен сұлтандарға қарсы.
• Нұралы хан – Кіші жүз ханы; беделі түсіп, 1786 ж. жүзден қуылды.
• Игельстром реформасы (1786) – хандық билікті жою, Шекаралық сот, расправалар, жүзді үшке бөлу.
• 1797 ж. Сырым жасақтары Есім ханды өлтірді; хан болып қарт Айшуақ сайланды.
• 1801 ж. – Ішкі (Бөкей) Орда құрылды.

Теория

1. Себептері.

• Пугачев көтерілісі (1773–1775) басылғаннан кейін Кіші жүзде отарлық қысым күшейді: шекара шебінің ішіне өткен қазақтарға қатаң талап (туысының кінәсі үшін кез келгенін ұстауға болатын), Жайық казактарының далада «әскери тінту» жасауы.
• Жер мәселесі: 1782 ж. соңындағы жарлық қазақтарға қыста Жайықтың оң жағалауына тек жайылымды жалға алып өтуге рұқсат етті, ал Жайық казактары жалға беруді де тыйды; шекара күзеті күшейіп, аманат талап етілді.
• Хан билігінің беделі түсуі: Нұралы хан билікке бағынышты құралға айналды, хан мен оның төңірегі жайылымды өз мүддесіне бөлді.
• Жұт: 1782–1783 жж. қатты қыста 10 мыңнан астам жылқы мен сиыр қырылды.

2. Қозғаушы күші. Кіші жүздің барлық руларының қатардағы малшылары, старшындар, билер мен батырлар, сондай-ақ сұлтандардың бір бөлігі (мысалы, Айшуақтың ұлы Жантөре). Басты талаптар – жерді тартып алуды тоқтату және хан мен сұлтандардың озбырлығын тыю.

3. Барысы (оқиғалар бойынша).

Кезең	Жылдар	Оқиғалар
Басталуы	1783	Елек, Қобда, Ойыл, Жем, Сағыз өзендері алабы көтерілді; көктемде шепке шабуыл, Гирьял бекінісі алынды
Өрлеуі	1783–1786	Орынбор казактары мен 1500 башқұрттан тұратын жазалаушы жасақтарға қарсылық; Орынбор – Елек жолы көтерілісшілер бақылауында (7 мыңға дейін адам); 1785 ж. Төменгі Орал шебінде Сырым (2700), старшын Барақ (2000), Тіленші батыр (1500) соғысты; 1786 ж. Нұралы хан қуылды
Реформа мен келіссөз	1786–1791	Игельстром хандықты жою, Шекаралық сот, расправалар, жүзді үшке бөлуді ұсынды; старшындар съезі тек Шекаралық сотқа (алты старшын) келісті
Соңғы кезең	1792–1797	1792 ж. Сырым мың жауынгермен Елек бекінісіне шабуыл жасады, Красногор бекінісін ала алмады; 1797 ж. жасақтары хан ордасына шабуылдап, Есім ханды өлтірді; хан болып Айшуақ сайланды

4. Сырымның саяси идеялары мен дипломатиясы. Билікті билер кеңесіне беруді қолдады; қазақтардың Еділ мен Жайық аралығындағы жайылымды пайдалануын, рулар арасындағы барымтаны және Жайық казактарымен қақтығысты тоқтатуды көздеді. Хиуа хандығымен қару, атты әскер, азық көмегі туралы, жеңіліс болса жайылым беру туралы келіссөз жүргізді.

5. Көтерілістің соңы. Игельстром Сырымның ықпалын әлсіретуге тырысты. Сұлтандар мен старшындар татуласқанда Сырым тірегінен айырылып, Хиуа жеріне кетуге мәжбүр болды; кейбір деректер бойынша саяси қарсыластарының қолынан қаза тапты (1802).

6. Жеңіліс себептері. Екі майданда (билікке және сұлтандарға қарсы) күрес; стихиялылық, бытыраңқылық; рулар арасындағы алауыздық; старшындардың бір бөлігінің батылсыздығы; берік одақ құрылмады.

7. Нәтижелері мен маңызы.

• Нұралы хан тақтан айырылды;
• Хан кеңесі құрылды (демократиялық идея);
• жер мәселесі біршама жұмсарып, қазақтар Еділ мен Жайық аралығында көшуге мүмкіндік алды; 1801 ж. Ішкі Орда құрылды;
• отарлауды уақытша тоқтатты, отаршыл әкімшілікке қарсы алғашқы ірі қозғалыстардың бірі болды.

Сырым қарапайым қазақтан шыққан; ағылшын журналисі Д. Бульжер оны жігерлі, терең ойлы, батыл деп жазды; тарихшы М. Вяткин оның халқын сүйгенін, бостандық пен мемлекеттілікке ұмтылғанын атап өтті. Батыс Қазақстан облысында «Сырым шыққан төбе» мемориалдық кешені бар.

Мысалдар

1. 1786 жылы Кіші жүзде реформа ұсынған кім? Орынбор губернаторы барон Игельстром. Пугачев – шаруалар соғысының басшысы, оны шатастырмау керек.
2. Сырым көтерілісінің нәтижесінде 1801 жылы не құрылды? Ішкі (Бөкей) Орда – қазақтар Еділ мен Жайық аралығына көшті.
3. 1797 жылы Есім ханды өлтірген кім? Сырымның жасақтары (Сырымның өзі деп айту – дәл емес).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Сырымды сұлтан деп айту – ол қарапайым қазақтан шыққан.
• Көтерілісті тек бір ханға қарсы «бүлік» деп бағалау – ол отаршылдыққа қарсы бағытталды.
• Игельстромды Пугачевпен шатастыру.
• Көтеріліс толық тәуелсіздікке жеткізді деп ойлау – отарлау уақытша тоқтады.
• XVIII ғ. соңындағы Кіші жүз ханы Есімді XVII ғ. басындағы Есім ханмен шатастыру.

Өзіңді тексер

1. Көтеріліс қай жылдары болды? — 1783–1797 жж.
2. Сырымды халық қалай атады? — «Бала би».
3. 1783 жылы көтерілісшілер қай бекіністі алды? — Гирьял бекінісін.
4. Старшындар съезі Игельстром реформасының қай бөлігіне ғана келісті? — Шекаралық сотқа.
5. 1792 жылы Сырым қай бекініске шабуыл жасады? — Елек бекінісіне.