1836-1838 жылдардағы Бөкей ордасындағы қазақтардың көтерілісі (себептері, негізгі

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 76–77, 88–95, 229–230-беттер
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 163–174-беттер

Негізгі ұғымдар

• Бөкей (Ішкі) Ордасы – 1801 ж. Еділ мен Жайық аралығында құрылған қазақ иелігі; көтеріліс кезінде ханы – Жәңгір.
• Көтеріліс басшысы – Исатай Тайманұлы (1791–1838), 21 жасында ру старшыны болған.
• Серігі – ақын Махамбет Өтемісұлы (1803–1846): араб, татар, орыс тілдерін білген, В. Даль және Г. Карелинмен таныс болған.
• Екі жақты қанау – хан мен оның төңірегінің және патша әкімшілігінің қысымы.
• 1837 ж. 15 қараша – Тастөбе шайқасы; 1838 ж. – Қиыл мен Ақбұлақ өзендері маңындағы шешуші шайқас, Исатай қаза тапты.

Теория

1. Себептері. XIX ғ. бірінші жартысында Батыс Қазақстандағы басты мәселе – жер.

• Ішкі Ордадағы 20 мыңдай отбасы жер тапшылығынан зардап шекті; ең жақсы жайылымдарды Жәңгір ханға жақын помещиктер мен байлар бөліп алды; қарапайым қазақтар жерді жалға алды, ал ауқаттылар оны қымбатқа қайта сатты.
• Ірі жер иелері Юсупов пен Безбородко Каспий маңындағы жерлерді иеленді; Жайық жағалауын Орал казактары алып, өзеннен өтуге тыйым салынды.
• Жәңгір хан өз пайдасына бірыңғай салық енгізді, билік оған араласпады.
• Халық хан мен отаршыл әкімшіліктің қос қанауына ұшырады.

2. Қозғаушы күші. Негізгі күш – қатардағы малшылар; оларға кейбір старшындар қосылды; сұлтандар шетте қалды немесе қарсы шықты.

3. Барысы мен шайқастары.

Кезең	Уақыты	Оқиғалар
Басталуы	1836	Ханға қарсы ашық наразылық: Исатай ханға келуден бас тартып, ауылдарды қыстаудан көшірді; шағым мен петициялар жазды; Толыбай шатқалында хан мәселені шешуге уәде берді
Жерді қайтаруға шақыру	1836 ж. күзі	Орал казактары басып алған жерлерді алуға үндеу
Өрлеуі	1837	хан жақтастарының ауылдарына шабуыл (Қарауылқожа ауылы); қазан айының соңында 2000-нан астам жасақ хан ордасын қоршады; билер Балқы мен Қарауылқожаны қуып, билікті старшындарға беруді талап етті; петицияға 300 беделді старшын мен батыр қол қойды
Тастөбе	1837 ж. 15 қараша	көтерілісшілер алдымен жеңіп жатты, бірақ артиллериядан жеңілді
Жайықтан өту	1837 ж. желтоқсан	көтерілісшілер Жайықтан өтті; 1838 ж. көктемде сұлтан Қайыпқали Есімұлымен (3000-дай жауынгер) бірікті
Соңғы шайқас	1838	Қиыл мен Ақбұлақ өзендері маңында шешуші шайқас; Исатай қаза тапты

4. Жеңіліс себептері. Нашар дайындық; нақты бағдарламаның жоқтығы; бытыраңқылық; әлсіз қару; бір мезгілде патша билігіне және хан төңірегіне қарсы күрес; Кенесары Қасымұлы мен Жоламан Тіленшіұлы жасақтарымен байланыстың болмауы.

5. Салдары мен маңызы.

• Көтеріліс басылған соң қуғын-сүргін басталды: дүре соғу, каторга, Шығыс Сібірге жер аудару;
• Жәңгір хан салықты төмендетуге мәжбүр болды;
• жаңа әкімшілік облыстағы отаршыл әкімшілікке қарсы ірі қазақ қозғалысы болды;
• ұлттық сананың оянуына ықпал етті;
• 10-сынып оқулығы Сырым, Исатай, Махамбет, Кенесары көтерілістерін егемен мемлекеттілікті сақтау жолындағы күрес деп бағалайды.

Тарихи жады: Атырау облысындағы Исатай және Махамбет аудандары; 2003 ж. Махамбеттің 200 жылдығы ЮНЕСКО аясында аталып өтілді.

6. Үш көтерілісті салыстыру.

	Сырым Датұлы	Исатай мен Махамбет	Кенесары
Жылдары	1783–1797	1836–1838	1837–1847
Аймағы	Кіші жүз	Бөкей (Ішкі) Ордасы	үш жүз аумағы
Қарсы тұрғаны	патша әкімшілігі, Нұралы хан, сұлтандар	патша әкімшілігі, Жәңгір хан	патша әкімшілігі, хандықты жою

Мысалдар

1. Тастөбе шайқасы қашан болды және көтерілісшілер неге жеңілді? 1837 ж. 15 қараша; алғашқы табыстан кейін артиллериядан жеңілді.
2. 1838 жылы көтерілісшілер қай сұлтанмен бірікті? Қайыпқали Есімұлымен (3000-дай жауынгер).
3. Исатай мен Махамбеттің рөлін ажыратыңыз. Исатай – ру старшыны, көтерілістің басшысы; Махамбет – ақын, оның ең жақын серігі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Көтерілісті тек ханға қарсы деп айту – оның отаршылдыққа қарсы сипаты болды.
• Исатай мен Махамбеттің рөлдерін шатастыру.
• Бұл көтерілісті Сырым немесе Кенесары көтерілісімен шатастыру – жылдары, аймағы, мақсаты әртүрлі.
• Бөкей Ордасындағы Жәңгір ханды XVII ғ. Жәңгір ханмен (Орбұлақ) шатастыру.
• Исатай Тастөбеде қаза тапты деп айту – ол 1838 ж. Қиыл мен Ақбұлақ маңындағы шайқаста қаза тапты.

Өзіңді тексер

1. Көтеріліс кезінде Бөкей Ордасының ханы кім болды? — Жәңгір хан.
2. Ішкі Ордада жер тапшылығынан қанша отбасы зардап шекті? — 20 мыңдай.
3. 1837 жылғы петицияға қанша старшын мен батыр қол қойды? — 300.
4. Көтерілісшілер қай билерді қууды талап етті? — Балқы мен Қарауылқожаны.
5. Махамбеттің 200 жылдығы қай жылы ЮНЕСКО аясында аталды? — 2003 жылы.