Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалыс (себептері, мақсаттары мен қозғаушы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 78–84, 93, 110, 117, 229–230-беттер
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 163–174-беттер
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 26–30-беттер

Негізгі ұғымдар

• Кенесары Қасымұлы – анықтамалық хронология бойынша 1802–1847 жж. өмір сүрген; көтеріліс – 1837–1847 жж.
• 1841 ж. Кенесары үш жүздің ханы болып сайланды.
• 10-сынып оқулығы көтерілісті жалпыұлттық және хандықты қалпына келтіру күресі деп бағалайды.
• Сырым, Исатай, Махамбет, Кенесары көтерілістері – «егемен мемлекеттілікті сақтау жолындағы күрес».
• Тарихшы Е. Бекмаханов «XIX ғасырдың 20–40-жылдарындағы Қазақстан» (1947) монографиясында көтерілісті ұлт-азаттық деп бағалады.

Теория

1. Тарихи алғышарттар мен себептері. 1822 ж. «Сібір қырғыздары туралы жарғы» Орта жүзде, 1824 ж. «Орынбор қырғыздары туралы жарғы» Кіші жүзде хандық билікті жойды. Округтерге бекіту еркін көшуді шектеді, рулар араласты, мал шаруашылығы дағдарысқа түсті; лауазымынан айырылған сұлтандардың бір бөлігі реформаға қарсы шықты. Округтердің ашылуы (1824 – Қарқаралы, Көкшетау; 1832 – Ақмола т.б.) бекіністер мен шептердің далаға енуін білдірді. 1810 және 1835 жж. шептерді жылжыту миллиондаған десятина жерді тартып алды. Осылайша көтерілістің басты себептері – хандық биліктің жойылуы, жердің тартып алынуы және отарлық басқарудың енгізілуі.

2. Мақсаты. 10-сынып материалы бойынша – хандық билікті, яғни қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіру, жерді және тәуелсіздікті қорғау. Сондықтан көтеріліс бір жүздің немесе бір аймақтың емес, жалпыұлттық сипат алды.

3. Қозғаушы күші. Материалдарда әлеуметтік құрамы егжей-тегжейлі берілмеген; оқулық оны жалпыұлттық қозғалыс деп атайды. Кенесарының одақтастары мен туыстық байланыстары туралы бір дерек бар: Сыр бойындағы күрестің басшысы батыр Жанқожа Нұрмұхамедұлымен құда болған – хан оның қызына үйленген.

4. Негізгі хронология (материалдар бойынша).

Жыл	Оқиға
1822, 1824	Орта және Кіші жүзде хандық биліктің жойылуы
1836–1838	Бөкей Ордасындағы Исатай мен Махамбет көтерілісі
1837	Кенесары көтерілісінің басталуы
1841	Кенесары үш жүздің ханы болып сайланды
1847	Көтерілістің аяқталуы

5. Басқа қозғалыстармен байланыс. 1836–1838 жж. Исатай көтерілісі жеңілуінің бір себебі – оның Кенесары мен Жоламан Тіленшіұлы жасақтарымен байланыс орната алмауы. Бұл XIX ғ. 30-жылдарының соңында бірнеше ошақтың бір мезгілде болғанын, бірақ олардың бірікпегенін көрсетеді. А. Добросмыслов Кенесары қаза тапқаннан кейін оның орнын Жанқожа мен Есет сияқты батырлар басқанын, олардың сыртқы билікке бағынбағанын жазды.

6. Кенесары – тұлға және саясаткер. Материалдар бойынша:

• ол хандық билік жойылғаннан кейін үш жүздің ханы болып сайланған (1841) – яғни қазақ мемлекеттілігін қайта жаңғыртуға ұмтылған саясаткер;
• оның күресі 10 жылға (1837–1847) созылды;
• оның күресі кейін кеңестік идеологияның қатаң бақылауындағы тақырыпқа айналды (Бекмаханов ісі) – бұл тұлғаның тарихи маңызының үлкендігін көрсетеді.

7. Тарихнамадағы бағасы. Е. Бекмаханов (1915–1966) 1947 ж. монографиясында Кенесары көтерілісін Польша мен Кавказдағы күреспен қатар Ресей империясына қарсы ұлт-азаттық көтерілістің бір буыны деп бағалады. Сталиндік идеология бұл бағаны қабылдамады: ғалым «буржуазияшыл ұлтшылдық көзқарасы» мен Кенесары көтерілісін дәріптегені үшін айыпталып, 1952 ж. 2 желтоқсанда 25 жылға сотталды; 1954 ж. 16 ақпанда ақталып, босатылды. Бүгінгі оқулықтар көтерілісті егемен мемлекеттілікті сақтау жолындағы күрес деп бағалайды.

Мысалдар

1. Кенесары көтерілісі қай жылдары болды және ол қай жылы хан сайланды? 1837–1847 жж.; 1841 ж. үш жүздің ханы.
2. Кенесары көтерілісінің басты мақсаты? Хандық билікті – қазақ мемлекеттілігін қалпына келтіру, жер мен тәуелсіздікті қорғау.
3. Кенесары көтерілісін ұлт-азаттық деп бағалағаны үшін қуғынға ұшыраған тарихшы? Ермұхан Бекмаханов (1952 ж. 25 жылға сотталды, 1954 ж. ақталды).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Кенесары көтерілісін (1837–1847) Исатай-Махамбет көтерілісімен (1836–1838) шатастыру – жылдары, аймағы, мақсаты әртүрлі.
• Кенесары көтерілісін бір ғана жүздің қозғалысы деп айту – ол жалпыұлттық сипатта болды.
• Бекмахановтың сотталған жылын (1952) ақталған жылымен (1954) шатастыру.
• Кенесарыны 1822 жылғы реформа кезінде хан болған деп ойлау – ол 1841 ж. хан сайланды.

Өзіңді тексер

1. Кенесары қай жылы үш жүздің ханы болып сайланды? — 1841 жылы.
2. 10-сынып оқулығы Кенесары көтерілісін қалай сипаттайды? — Хандықты қалпына келтіру үшін жалпыұлттық көтеріліс.
3. Кенесары қай батырмен құда болды? — Жанқожа Нұрмұхамедұлымен.
4. Е. Бекмахановтың Кенесары туралы монографиясы қалай аталады және қашан шықты? — «XIX ғасырдың 20–40-жылдарындағы Қазақстан», 1947 ж.
5. Кенесары көтерілісінің басты себептері? — Хандық биліктің жойылуы (1822, 1824), жердің тартып алынуы, отарлық басқарудың енгізілуі.