Жанхожа Нұрмұхамедұлы және Есет Көтібарұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс (себептері

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 109–112, 115-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 110–115, 117-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 117–119-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 119–124-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 70–77, 88–95-бб.
• Кабульдинов З. Е., Калиев Ж. Н., Бейсембаева А. Т. «История Казахстана (XVIII–XIX вв.)», 7 класс, Атамура, 2025, с. 89–98
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 100-б.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 7.3.1.5 Сырдария қазақтарының Қоқан, Хиуа және Ресейге қарсы күресі (7); 7.3.1.6 Жанқожа Нұрмұхамедұлы мен Есет Көтібарұлының рөлі (7); 7.3.1.2 Ұлы жүздің саяси бытыраңқылығы және оңтүстіктің Ресейге қосылуы (7); 7.3.2.2 Ресейдің оңтүстік Қазақстандағы әскери-отарлау саясатының нәтижелері (7); 7.3.1.5 Сырым Датұлы көтерілісі; Исатай мен Махамбет көтерілісі (7).

Негізгі ұғымдар

• Сырдария қазақтары XIX ғасырдың бірінші жартысында үш қысымға түсті: Қоқан, Хиуа және Ресей.
• Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1780–1860) — Кіші жүздің шекті руынан шыққан батыр, би; 1856–1857 жылдардағы көтеріліс басшысы.
• Есет Көтібарұлы (1807–1888) — Кіші жүздің шекті руынан шыққан батыр; жиырма жылдай күресіп, 1858 жылы бітім жасады.
• Оңтүстіктің қосылуы: Ақмешіт (1853) → Верный (1854) → Ұзынағаш шайқасы (1860) → Әулиеата, Шымкент, Түркістан (1864) → Ташкент (1865).
• Маңызы: көтерілістер азаттыққа ұмтылыстың сөнбегенін көрсетіп, отарлауды уақытша тежеді.

Теория

1. Қоқан мен Хиуаның қысымы. Қоқан хандығы 1808 жылы Ташкентті, 1814 жылы Түркістанды басып алды; 1818 жылы Ақмешіт бекінісі Сырдарияның оң жағалауына көшіріліп, сауда жолдарындағы ірі әскери пунктке айналды. Әр отбасы жыл сайын 6 қой, 4 арба сексеуіл және 1000 бау қамыш беруге міндетті болды. 1821 жылы Шымкент, Әулиеата, Түркістан аймағында Рүстем төре («Тентек төре») бастаған көтеріліс болды, күш тең болмағандықтан басылды. Хиуа хандығы зекет пен ұшыр жинауға жасақ жіберіп, бағынбағандарды жазалады; қазақтардың бір бөлігі Қарақұм мен Ырғыз өзеніне көшті.

2. Ресейдің Сырдарияға шығуы. 1847 жылы Сырдария сағасында Райым бекінісі салынды; 1853 жылы Ақмешіт алынып, Сырдария әскери округі құрылды. Түтін салығы енгізілді — отбасынан 1 сом 50 тиын. Мыңдаған адам Райым мен Қазалы бекіністерін салуға жегілді; 1856–1857 жылдары Орынбордан жүк тасу үшін түйелер тартып алынып, керуендерді тегін алып жүру міндеттелді.

3. Жанқожаның күресі. Ол Хиуаға қарсы күрескен Арынғазы Әбілғазыұлы ханның ісін жалғастырды. 1842 жылы Хиуаның Бесқала бекінісін қиратты, 1845 жылы хиуа жасағын жеңді, 1847 жылы Жаңақаланы алып, 3 мың түйе, 500 жылқы, 2 мың ірі қара және 50 мың қойды қайтарды; 1850 жылы Ақмешітке дейін барды. 1856–1857 жылдардағы көтерілістің орталығы — Жаңақала, қатысушылар саны 1500-ден 5000-ға дейін. 1856 жылы Қазалыны қоршау сәтсіз болды; шешуші шайқас 1857 жылдың қаңтарында Арықбалық шатқалында өтті. Жанқожа 1860 жылы Жанқара көлі маңында қаза тапты. Билік оны жылына 200 сом жалақымен, Қарақұм мен Борсықұм қазақтарының басқарушысы лауазымымен, «жасауыл» атағымен азғыруға тырысты — ол бәрінен бас тартты.

4. Есет Көтібарұлы. Күшімен, шешендігімен, тактикалық тапқырлығымен танылды, жақтастары 3000-ға жетті. 1838 жылы Елек бекінісіне шабуылға қатысты, Жанқожамен бірге Хиуа мен Қоқанға қарсы соғысты. 1847 жылы Жем өзенінде жазалаушы жасаққа шабуыл жасады. 1858 жылы күрестің перспективасыз екенін түсініп, бітім жасады: кінәсі кешіріліп, түтін салығынан босатылды, кейін Ырғыз уезі бастығының көмекшісі болды. А. Добросмыслов Кенесары қаза болғаннан кейін оның орнын осы батырлар басқанын жазды.

5. Оңтүстіктің Ресейге қосылуы. Себептері: 1820-жылдары Ұлы жүзде біртұтас хан билігі жойылды, оңтүстік пен Жетісу әлсіз сұлтандар арасында бөлінді; Арынғазы хан Петербургке бара жатып ұсталып, Калугаға жер аударылды; Қоқан мен Хиуа жиі шабуыл жасады; оңтүстік қазақтары Ресеймен бажсыз саудаға мүдделі болды. Ресейге өнеркәсібі үшін өткізу нарығы, арзан шикізат керек еді; Қытай «апиын» соғыстарынан әлсіреді; Англия Азияда Ресеймен бәсекелесті. Аягөз, Ақтау, Ұлытау, Қапал бекіністері салынды; 1848 жылы Ұлы жүз приставы лауазымы енгізілді; 1854 жылы Верный бекінісі (500 солдат) негізделді. 1859 жылы Қастек бекінісі салынды; 1860 жылы Циммерман Тоқмақ пен Пішпекті алды; 1860 жылдың қазанында Колпаковский жасағы (мыңдай адам) Ұзынағашта көп қоқан әскерін жеңді — себебі қару мен тәжірибеде. 1864 жылы Әулиеата, Шымкент, Түркістан алынды, 1865 жылы Черняев Ташкентті алды.

6. Салдары. Қазақстан толық отарланды: Орта Азия хандықтарының езгісінен құтылғанмен, «бір езгі екіншісімен алмасты». Салықтар өсті, міндетті жұмыстар енгізілді; Түркістан өрттен зардап шекті, Қожа Ахмет Ясауи кесенесі зеңбірекпен атқыланды. 1865 жылы Түркістан облысы, 1867 жылы орталығы Ташкент болған Түркістан генерал-губернаторлығы құрылды; 1867 жылы Жетісу казак әскері құрылып, шаруаларды жаппай қоныстандыру басталды (30 десятина жер, 15 жылға әскери қызметтен босату, 100 сом қарыз).

7. XVIII ғ. соңы – XIX ғ. қозғалыстарының маңызы. Сырым Датұлы көтерілісі (1783–1797) Нұралы ханның тақтан айырылуына, хан кеңесінің құрылуына, 1801 жылы Ішкі Орданың құрылуына әкелді және отарлауды уақытша тоқтатты. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы көтерілісі (1836–1838) жер тапшылығы мен Жәңгір хан мен отаршыл әкімшіліктің қос езгісіне қарсы бағытталды. Жеңілу себептері ортақ: қарудың әлсіздігі, ескі тактика, жергілікті сипат, бірнеше майданда күресу, халықтың бір бөлігінің қолдамауы, биліктің парақорлық пен қорқыту әдістері. Маңызы — азаттық рухының сөнбегенін көрсетті, Ресейдің Орта Азияға жылжуын уақытша тежеді.

Кенесары көтерілісінің барысы (1837–1847). 1837 жылдың соңында Рытов отряды талқандалды; 1838 жылы жазда Ақмола бекінісінің маңы алты күн қоршалып, өртелді; 1840 жылы уақытша бітім болды. 1841 жылғы қыркүйекте үш жүз өкілдері Кенесарыны хан сайлады. Кеңес пен есаулдар арқылы басқарды; зекет пен ұшыр салығын реттеді; әскер саны 20 мыңға жетті. 1844 жылы Жанторин отрядын жеңді, тамызда Екатерина станицасына шабуыл жасады. Қырғыз манаптары билігін мойындамады; 1847 жылы Тоқмақ маңындағы Майтөбеде тұтқынға түсіп, өлтірілді. Інісі Наурызбай да қаза тапты.

Мысалдар

1. 1856–1857 жылдардағы көтеріліс орталығы? Жаңақала. Тұзақ: көтерілісті Есетке телу — басшысы Жанқожа.
2. Ұзынағашта Колпаковский жасағының жеңу себебі? Жеңіс сан басымдығынан емес: орыс әскерінің қаруы жақсы, тәжірибесі мол еді.
3. Хронологиялық ретпен орналастыр: Верный, Ақмешіт, Ташкент, Райым. Райым (1847) → Ақмешіт (1853) → Верный (1854) → Ташкент (1865).
4. Есет Көтібарұлы 1858 жылы не алды? Кінәсі кешірілді, түтін салығынан босатылды, кейін Ырғыз уезі бастығының көмекшісі болды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 1856–1857 жылдардағы көтерілісті Есетке телу.
• Бесқала (Хиуа бекінісі, 1842) мен Ақмешітті (Қоқан бекінісі, 1853 жылы орыстар алды) шатастыру.
• Верный (1854) мен Райым (1847) бекіністерін шатастыру.
• Оңтүстіктің қосылуын «ерікті әрі бірауызды» деп есептеу — қазақтар белсенді қарсылық көрсетті.
• Жанқожа мен Есетті Шыңғыс тұқымы сұлтандары деп ойлау — екеуі де қарапайым қазақтардан шыққан.

Өзіңді тексер

1. Жанқожа Нұрмұхамедұлы қай жылы, қай жерде қаза тапты? — 1860 жылы, Жанқара көлі маңында.
2. Ақмешітті Ресей қай жылы алды? — 1853 жылы.
3. Сырдария әскери округінде енгізілген түтін салығы қанша? — 1 сом 50 тиын.
4. Түркістан генерал-губернаторлығының орталығы? — Ташкент (1867).
5. Түркістан шабуылы кезінде қай кесене зеңбірекпен атқыланды? — Қожа Ахмет Ясауи кесенесі.