Қазақстан Ресей империясының құрамында

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 126, 127, 130–133-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 126, 127, 131–133-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 127–130-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 142–145, 147–149-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 139-б.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 8-б.
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 160-б.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 7.1.2.1 1867–1868 жылдардағы реформалар: 1822–1824 жылдардағы реформалармен салыстыру (7); 7.3.1.3 Ресей империясының отарлық саясатының себеп-салдары (7); 7.3.1.4 1867–1868 жылдардағы реформалар бойынша әкімшілік-аумақтық бөлініс (7); 7.1.1.2 Ресей империясының қоныстандыру саясатының себептері мен салдары (7).

Негізгі ұғымдар

• 1867–1868 жылдардағы «Уақытша ережелер» — Қазақстанның бүкіл аумағын алғаш рет біртұтас империялық басқаруға енгізген реформа.
• Басқару сатысы: генерал-губернаторлық → облыс → уез → болыс → ауыл.
• Жер — мемлекет меншігі, қазақтарға тек қоғамдық пайдалануға берілді.
• Түтін салығы: Орынбор және Батыс Сібір генерал-губернаторлықтарында 3 сом, Түркістанда 2 сом 75 тиын.
• Қоныстандыру саясаты — 1861 жылғы крепостнойлық құқық жойылғаннан кейін жерсіз шаруаларды Қазақстанға көшіру.

Теория

1. Реформаның себептері. 1860-жылдарға қарай 1822 және 1824 жылдардағы жарғылар империяның Қазақстанды түпкілікті отарлау міндетіне сай келмеді. Себептер сызбасы: сұлтандар билігі тез отарлауға кедергі болды; қосылған жерлерді қайта құру қажет еді; өнеркәсіпке арзан шикізат пен жұмыс күші керек; бірыңғай салық жүйесі қажет; Еуропалық Ресейдің жерсіз шаруаларын көшіру жоспарланды. Орыс шенеуніктері мен офицерлерінен «Дала комиссиясы» құрылды, оған қазақ беделділері тартылмады. 1867 жылы II Александр Сырдария және Жетісу облыстарын, 1868 жылы Торғай, Орал, Ақмола және Семей облыстарын басқару туралы Уақытша ережелерге қол қойды.

2. Әкімшілік-аумақтық бөлініс.

Генерал-губернаторлық	Облыстар	Уездер (мысалдар)
Орынбор	Орал, Торғай	Орал, Гурьев, Елек (Ақтөбе), Николаевск (Қостанай), Ырғыз, Торғай
Батыс Сібір	Ақмола, Семей	Ақмола, Көкшетау, Петропавл, Атбасар, Павлодар, Қарқаралы, Өскемен, Зайсан
Түркістан	Жетісу, Сырдария	Верный, Қапал, Жаркент, Қазалы, Перовск, Түркістан, Шымкент, Әулиеата

Ішкі Орда (бұрынғы Бөкей хандығы) Астрахан губерниясына қосылды. Генерал-губернатор әскери және азаматтық билікті біріктірді; Түркістан генерал-губернаторы Қытай және Иранмен келіссөз жүргізе алды. Облысты әскери губернатор басқарды, ол казак әскерінің атаманы да болды. Уезді орыс шенеуніктерінен тағайындалған уез бастығы басқарды. Екі төменгі саты — болыс пен ауыл — жергілікті ақсүйектерден сайланған қазақтарға берілді.

3. Сайлау және салықтар. Болыс басқарушылары мен ауыл старшындары 3 жылға, 25 жастан асқан жергілікті тұрғындардан сайланды; 50 үйден бір таңдаушы; оларды губернатор немесе уез бастығы бекітті. Сұлтандар биліктен шеттетіліп, міндеткерліктерден босатылды және өмір бойы зейнетақы алды. Бірыңғай түтін салығы енгізілді; болыс пен старшындарды ұстау халыққа жүктелді; жол, көпір, мешіт, мектеп, аурухана мұқтажына «қарашығын» қосымша салығы алынды. Халық жол мен көпірді тегін жөндеуге, шенеуніктерге киіз үй, отын, су және ат беруге міндеттелді. Үш жылда бір рет мал санағы енгізілді; уездік дәрігерлер мен акушерлер пайда болды.

4. Салыстыру: 1822–1824 және 1867–1868.

Белгі	1822–1824	1867–1868
Қамту	Орта және Кіші жүздер жеке-жеке	Бүкіл Қазақстан
Бірліктер	округ — болыс — ауыл	генерал-губернаторлық — облыс — уез — болыс — ауыл
Жоғарғы билік	аға сұлтан	орыс әскери губернаторы
Сұлтандардың рөлі	Шыңғыс тұқымына лауазымдар	биліктен шеттетілді, зейнетақы алды

5. Жер мәселесі және салдары. Қазақтар мекендеген жерлер мемлекет меншігі деп жарияланды, ормандар мемлекеттікі болды. Жерді қоныс аударушыларға жалға беруге рұқсат етілді — бұл ата-қоныстан айрылуға әкелді. Құнарлы жерлер қоныс аударушыларға, казактарға, шенеуніктерге берілді; қазақтар құнарсыз сортаңдарға ығыстырылды. Қазақ мемлекеттілігінің соңғы қалдықтары жойылды: қазақтарға тек болыс пен ауыл старшыны лауазымы қалды. Билер сотының құқығы қысқарды. Болыстарды құруда рулық ерекшелік ескерілмеді — «бөліп ал да, билей бер» саясаты. Қазақтар әскери міндеткерліктен босатылды; басқа сословиеге өткендерге бес жылға дейін жеңілдік уәде етілді, бірақ көшпелілерді шаруаға айналдыру жүзеге аспады. Оң жақтары: қалалар, темір жол, Ертісте пароход, мектептер мен ауруханалар көбейді.

6. Қоныстандыру саясаты. XIX ғасырдың ортасына дейін Қазақстанға көбіне әскерилер мен казактар келсе, екінші жартысында шаруаларды жаппай көшіру мемлекеттік саясатқа айналды. Себептері: 1861 жылы крепостнойлық құқық жойылып, көп шаруа жерсіз қалды; далада империяға тірек құру; қазақтарды отырықшылыққа көшіру; шоқындыру және орыстандыру; Қазақстанды «астық қамбасына» айналдыру. 1866 жылы Батыс Сібір бас басқармасы өз бетімен қоныс аударуға рұқсат берді; алғашқы қоныс аударушылар Саумалкөлге (Көкшетау округі) орналасты. Алдымен «ходоктар» — барлаушы шаруалар келді. 1868 жылы Г. Колпаковскийдің бастамасымен Жетісуға қоныс аудару ережелері қабылданды: ер адамға 30 десятина, 15 жыл салықтан босату. 1892 жылы Транссібір магистралі салына бастады, 4,2 млн десятина жер алынды. Қоныс аудару басқармалары «артық» жерлерді алу құқығына ие болды. 1881 жылғы Петербург шарты бойынша ұйғырлар мен дүнгендер Жетісуға (Верный, Жаркент) қоныстандырылды.

Салдары: қазақтар қыстауларын, ата-баба зираттарын тастап кетті; алынған жер үлесі — Омбы уезінде 52 %, Қостанай уезінде 54 %, Ақмола уезінде 73 %; қарулы қақтығыстар болды, жер-су атаулары өзгерді.

1886 және 1891 жылдардағы ережелер. 1886 жылғы ереже бойынша Түркістан генерал-губернаторлығына Сырдария, Ферғана, Самарқан облыстары енді (1897 жылы Жетісу қосылды), орталығы — Ташкент. 1891 жылғы «Дала облыстарын басқару туралы Ереже» бойынша қазақ жерлері тағы бөлінді, жер мемлекет меншігі деп танылып, ауылдарға пайдалануға ғана берілді; уезд бастықтарының құқығы кеңейді.

Столыпин реформасы. 1906 жылы П. А. Столыпин шаруаларды Ресейдің азиялық бөлігіне жаппай қоныстандыру туралы шешім қабылдады. Шаруаларды қауымдық жер иелігінен шығарып, империяның шығысына көшіру көзделді.

Мысалдар

1. Семей облысы қай генерал-губернаторлыққа кірді? Батыс Сібір. Тұзақ: Түркістан деп жауап беру — оған Жетісу мен Сырдария кірді.
2. 1867–1868 жылдардағы реформа бойынша сұлтандар не алды? Биліктен шеттетілді, міндеткерліктерден босатылып, өмір бойы зейнетақы алды — беделі жоғары адамдарды ашық қақтығыссыз ығыстыру тәсілі.
3. Қай уезде жер ең көп алынды? Ақмола уезі — 73 %.
4. Себеп-салдар тізбегі: 1861 жылғы реформа → жерсіз шаруалар → мемлекеттік қоныстандыру → қазақ жайылымдарының алынуы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 1867–1868 жылдардағы реформаны Қазақстанның бір бөлігіне ғана қатысты деп ойлау — ол алғаш рет бүкіл аумақты қамтыды.
• Салықты шатастыру: 3 сом (Орынбор, Батыс Сібір) және 2 сом 75 тиын (Түркістан).
• Сайлау тәуелсіз болды деу — сайланғандарды губернатор немесе уез бастығы бекітті.
• Уез бен болысты шатастыру: уез болыстан үлкен.
• Реформаны тек әкімшілік деп бағалау — оның отарлық және экономикалық мәні болды.

Өзіңді тексер

1. Ақмола және Семей облыстары қай генерал-губернаторлыққа кірді? — Батыс Сібір.
2. Ішкі Орда қай губернияға қосылды? — Астрахан губерниясына.
3. 1868 жылғы Жетісуға қоныс аудару ережесі бойынша ер адамға қанша жер берілді? — 30 десятина.
4. Алғашқы қоныс аударушылар қай жерге орналасты? — Саумалкөлге (Көкшетау округі).
5. «Қарашығын» дегеніміз не? — Жол, көпір, мешіт, мектеп, аурухана мұқтажына алынатын қосымша салық.