1860-1870 жылдардағы ұлт-азаттық күрес (себептері мен көтеріліс барысы)

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 135–138, 141-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 126, 127, 131–133-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 126, 127, 130–133-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 7.3.1.5 1860–1870 жылдардағы көтерілістер: Торғай, Орал, Маңғыстау (7); 7.3.1.3 Ресей империясының отарлық саясатының себеп-салдары (7); 7.1.2.1 1867–1868 жылдардағы реформалар (7).

Негізгі ұғымдар

• Басты себеп — 1867–1868 жылдардағы Уақытша ережелер қазақтардың құқығын күрт шектеді.
• Торғай және Орал облыстарындағы көтеріліс — 1868–1869 жылдар.
• Маңғыстау көтерілісі — 1870 жыл, адайлар; басшылары Досан Тәжіұлы мен Иса Тіленбайұлы.
• Жеңілу себептері — нақты мақсат пен бағдарламаның болмауы, жергілікті сипат, әлсіз қару, стихиялылық.

Теория

1. Себептері. Реформа қазақтардың құқығын шектеді, халық бұрынғы тәртіпке қайтуды талап етті. Жаңа ереже халыққа баспа түрінде жеткізілмеді, комиссиялар оны ауызша түсіндіре алмады. Қазақтарды шоқындырады, әскерге алады, салықты көбейтеді деген қауесет тарады. Шындығында реформа жерді мемлекет меншігі етіп жариялады, бірыңғай түтін салығын енгізді, сұлтандар билігін жойды, болыстарды рулық ерекшеліксіз құрды. Сондықтан «қауесет пен шындықты» ажырату — талдаудың типтік тапсырмасы.

2. Торғай және Орал облыстарындағы көтеріліс (1868–1869). Көтеріліс Орал облысында басталып, Торғай облысын қамтыды; 600–700 адамдық жасақтар билікке бағынбауға шақырды. Билік халықты тыныштандыруға тартқан Кіші жүз сұлтандарына халық сенбеді. 1869 жылдың мамырында Жамансайда қазақтар фон Штемпель ротасын жеті күн қоршауда ұстады, жазалаушылар Орынбор шебіне шегінді. Жазалаушы жасақтарды Н. Веревкин басқарды; көтерілісті басуға 5000-дай солдат жіберілді; Орал облысында подполковник Рукин мен Веревкин ерекше қатыгездік көрсетті.

3. Маңғыстау көтерілісі (1870). Ереже енгізілгеннен кейін адайлардың жер мәселесі шиеленісті. 1870 жылдың наурызында пристав подполковник Рукин 38 казак пен 4 зеңбірекпен Хиуаға қарай көшкен ауылдарды қарсы алды. Досан Тәжіұлы мен Иса Тіленбайұлы Бозащы жерінде 200-дей адам жинап, Рукин жасағын талқандады. Көтеріліс бүкіл Маңғыстауды қамтыды, оған 10 мыңға дейін адам қатысты; көтерілісшілер қайықтарды басып алып, флотилия құрды; 1870 жылдың сәуірінде Александровск фортына және Николаевская станицасына шабуыл жасады. Хиуаға қарсы Красноводскіге жиналып жатқан орыс әскерлері көтерілісті мамырдың аяғында басты. 1873 жылы адайлар қайта көтеріліп, тағы жеңілді.

4. Жеңілу себептері мен салдары. Нақты мақсат пен бағдарлама болмады; көтеріліс жергілікті, стихиялы, бытыраңқы болды; қару әлсіз еді. Билік 8 мың шаңырақтан 58 мың сомдай салық және 90 мың қой контрибуция өндірді. Наразыларды өлкеден тыс жерге қуды: Торғай облысынан 1880 жылы 500, 1890 жылы 3000-дай адам. Сұлтан Қанғали Арыстанұлы 57 мыңдай қазақты Хиуаға алып кетті. Бақылау үшін әр уезге екіден «құпия агент» тағайындалды.

5. Бұрынғы көтерілістермен салыстыру. Талаптары ұқсас: жерді және бұрынғы тәртіпті сақтау, әкімшіліктің озбырлығына жол бермеу. Айырмашылығы: 1860–1870 жылдардағы көтерілістер сұлтандарға емес, жаңа ереже мен отаршыл әкімшілікке қарсы бағытталды.

Даталар

Жыл	Оқиға
1867–1868	Уақытша ережелер
1868–1869	Торғай және Орал облыстарындағы көтеріліс
1869, мамыр	Жамансайда фон Штемпель ротасын қоршау
1870, наурыз	Бозащыда Рукин жасағының талқандалуы
1870, сәуір	Александровск фортына шабуыл
1873	Адайлардың қайта көтерілуі

Мысалдар

1. Маңғыстау көтерілісін кімдер басқарды? Досан Тәжіұлы мен Иса Тіленбайұлы. Тұзақ: Жанқожа немесе Есетпен шатастыру — олар Сырдария бойындағы күрестің батырлары.
2. Қауесет пен шындықты ажырат. Қауесет: шоқындыру, әскерге алу, салықты көбейту. Шындық: құқықтарды шектеу, бірыңғай түтін салығы, сұлтан билігін жою, жерді мемлекет меншігі ету.
3. Жамансай қай облыста? Орал облысында; Бозащы — Маңғыстауда.
4. Көтерілістен кейінгі жазалау шаралары? 58 мың сом салық, 90 мың қой контрибуция, наразыларды жер аудару, құпия агенттер.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 1860–1870 жылдардағы көтерілістерді сұлтандарға қарсы деп есептеу — олар жаңа ереже мен отаршыл әкімшілікке қарсы болды.
• Жамансай (Орал облысы) мен Бозащыны (Маңғыстау) шатастыру.
• Маңғыстау көтерілісін Торғай көтерілісінің бөлігі деп санау — ол адайлардың жеке көтерілісі.
• Көтерілістің себебін тек қауесетпен түсіндіру — негізгі себеп реформаның өзі еді.

Өзіңді тексер

1. 1868–1869 жылдардағы көтерілістің басты себебі? — 1867–1868 жылдардағы Уақытша ережелер.
2. Жамансайда қай рота қоршалды? — Фон Штемпель ротасы.
3. Бозащыда кімнің жасағы талқандалды? — Подполковник Рукиннің жасағы (1870).
4. Маңғыстау көтерілісіне қанша адам қатысты? — 10 мыңға дейін.
5. Адайлар қай жылы қайта көтерілді? — 1873 жылы.