ХIХ ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық дамуы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 149, 150, 152–155-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 157–163-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 142–145, 147–149-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 7.4.2.1 Қазақстандағы өнеркәсіптің дамуының басталуы және капиталистік қатынастар (7); 7.4.2.2 Жәрмеңке саудасы және оның қазақтар өміріндегі рөлі (7); 7.1.1.2 Ресей империясының қоныстандыру саясатының себептері мен салдары (7).

Негізгі ұғымдар

• Капиталистік қатынастар — Ресей өнеркәсібіне шикізат, арзан жұмыс күші және өткізу нарығы қажет болды; кен орындары орыс көпестері мен шетелдіктер қолына өтті.
• Қарағанды көмірін 1833 жылы Аппақ Байжанов ашты; Екібастұз көмірі мен Майқайың кен орындарын Қосым Пішенбаев ашты.
• Жәрмеңке — белгілі мерзімде ашық жерде өтетін ірі сауда; ең белгілісі — Қоянды (1848).
• Саудаға тән белгі — тең емес айырбас, құн өлшемі — қой.

Теория

1. Тау-кен өнеркәсібі. XIX ғасырдың екінші жартысында шахталар мен кеніштер орыс көпестері мен кәсіпкерлерінің қолында болды. 1840-жылдары Ушаков пен Рязанов Қарағанды көмір кен орындарын, Успен мыс кенішін, Жезқазған өңірін қазақтардан арзанға сатып алды. Қосым Пішенбаев павлодарлық көпес Деровта жұмыс істеп жүріп, Екібастұз көмірі мен Майқайың полиметалл кен орындарын ашты. Ғасыр соңында тау-кен өнеркәсібінің көп бөлігі шетелдіктерге өтті: Лондонда «Спасск мыс кеніштерінің акционерлік қоғамы» құрылды. Техника жаңартылмады, шикізат шетелге шығарылды.

2. Тұз, мұнай, алтын. Тұз Басқұншақ, Елтон, Елек кәсіпшіліктерінде және Корьяков көлдерінде өндірілді (4 млн пұтқа жуық; 10 мыңнан астам жұмысшы, негізінен қазақтар). Мұнайды Доссорда шетелдіктер, ең алдымен ағылшындар өндірді — пайданы компаниялар алды. Алтынды орыс және татар кәсіпкерлері өндірді, қазақтар маусымдық жұмыс істеді.

3. Өңдеу өнеркәсібі. Жүн жуатын, тері илейтін, сабын қайнататын, сыра, май шайқайтын зауыттар болды; зауытта орта есеппен 2–5 жұмысшы, техника ескі, ұлттық буржуазия қалыптаспады; әйелдер мен балалардың еңбегі аз ақыға пайдаланылды.

4. Темір жол және жұмысшы табы. Ташкенттен Орынборға керуен 100 күндей жүрді. 1891–1893 жылдары Покровская слобода — Орал желісі салынды; 1894 жылдан Челябі — Омбы қатынасы ашылды; Орынбор — Ташкент (1901–1905) — ұзындығы 2090 км, оның 1660 км қазақ жерімен өтті, құрылысына 40 мыңдай қазақ қатысты. Теміржолшылар: 1900–1904 жылдары 5–6 мың, 1905–1906 жылдары 20 мыңдай, 1917 жылға қарай 30 мыңға дейін. Жұмыс күні 10–12 сағат, қауіпсіздік техникасы мен тұрғын үй жоқ; қазақтар орыстардан 2–3 есе аз (күніне 30–40 тиын) алды — кемсітушілік.

5. Қалалар мен сауда. Солтүстік-батыс, солтүстік және солтүстік-шығыс қалалары әскери бекіністерден және қоныс аударушылар ағынынан өсті; Көкшетау, Қарқаралы округтік приказ орталығы ретінде пайда болды. XVIII ғасырда айырбас шекарадағы бекіністерде (Орынбор, Троицк, Петропавл, Омбы, Семей, Орал), 1820-жылдардан округтік приказдарда, кейін ел ішінде жүрді. Орыс көпестері мен татар приказчиктері мал мен мал өнімдерін алып, мата, темір бұйымдар, шай, қант, темекі берді. Айырбас тең болмады, құн өлшемі — қой: Ирбит жәрмеңкесінде 2 сом 70 тиын тұратын қазан қазақтарға 50 сомға сатылды; өсімқорлық гүлденді. 1835 жылы астық пен ауыл шаруашылығы құралдарына баж алынбайтын болды.

Сауда түрлері: көшпелі (көпестер ауылдарды аралады), тұрақты (қалаларда) және жәрмеңке. Орталық Азиямен керуен саудасы жүрді: жыл сайын 5–6 мың түйе жүк; Ресей мақта, жібек, аң терісі, кілем алды.

6. Жәрмеңкелер. Көшпелілерге тиімді: малды бірден сатып, азық-түлік сатып алуға болды. Белгілі жәрмеңкелер: Қоянды (Қарқаралы уезі), Константин-Елена (Ақмола), Петров (Атбасар), Ойыл мен Темір (Ақтөбе), Қарқара (Верный), Әулиеата, Шар (Семей), Тайыншакөл (Петропавл). Қоянды 1848 жылы көпес В. Ботов негіздеді; 15 маусымнан 15 шілдеге дейін өтті; 1890 жылы 199 сауда орны мен 707 киіз үй болды; 1930 жылға дейін жұмыс істеді. Мұнда билер съездері өтті; 1905 жылы Қарқаралы петициясы жазылды. Жәрмеңке — рулардың кездесуі, бәйге, балуандар (Қажымұқан), айтыс пен әншілер (Майра Шамсутдинова, Ақан сері, Жаяу Мұса) өтетін мәдени кеңістік те болды.

7. Жәрмеңкелердің құлдырауы. Отырықшылық пен қалалардың өсуіне байланысты Петропавл, Омбы, Семей, Қостанайда тұрақты сауда дамыды; 1862 жылы Омбы — Семей алғашқы пароходы жүрді; 1871 жылы Петропавлда алғашқы қоғамдық банк ашылды.

Мысалдар

1. Екібастұз көмірін кім ашты? Қосым Пішенбаев. Тұзақ: Аппақ Байжанов — Қарағандыны ашқан (1833).
2. Орынбор — Ташкент темір жолының қазақ жеріндегі ұзындығы? 2090 км-нің 1660 км-і.
3. Тең емес айырбас мысалы? 2 сом 70 тиындық қазан 50 сомға сатылды — көпестер нарық бағасын білмеуді пайдаланды.
4. Қарқаралы петициясы қай жәрмеңкеде жазылды? Қояндыда, 1905 жылы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Өнеркәсіптің дамуы жергілікті халыққа пайда әкелді деу — табыс иелеріне және шетелге кетті.
• Байжанов (Қарағанды) мен Пішенбаевты (Екібастұз, Майқайың) шатастыру.
• Ұлттық кәсіпорындарды ірі деп ойлау — зауыттарда 2–5 адам жұмыс істеді.
• Қоянды (Қарқаралы уезі) мен Тайыншакөлді (Петропавл) шатастыру.
• Жәрмеңкелерді тек сауда орны деп санау.

Өзіңді тексер

1. Қоянды жәрмеңкесін кім, қашан негіздеді? — Көпес В. Ботов, 1848 жылы.
2. Доссорда мұнайды кімдер өндірді? — Шетелдіктер, ең алдымен ағылшындар.
3. Қазақ жұмысшыларының орташа күндік жалақысы? — 30–40 тиын.
4. Алғашқы қоғамдық банк қай жылы, қай қалада ашылды? — 1871 жылы, Петропавлда.
5. Сауданың үш түрін ата. — Көшпелі, тұрақты, жәрмеңке.