Дәстүрлі қазақ қоғамының трансформациясы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 165–169-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 168–171-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 24–31-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 32–41-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 7.2.1.2 Отаршылдық саясаттың ұлттық құндылықтарға әсері (7); 7.1.2.2 Зар заман және қазақ зиялыларының қалыптасуы (7); 11.3.1.4 Қазақ ұлттық мемлекеттілігінің тағдыры туралы «Зар заман» өкілдерінің идеялары (11); 11.3.1.5 XIX ғасырдағы қазақ ағартушыларының қоғамдық-саяси қызметі (11).

Негізгі ұғымдар

• Трансформация — XIX ғасырдың екінші жартысында көшпелі мал шаруашылығының құлдырауы, отырықшылыққа, шөп шабуға, егіншілікке көшу, әлеуметтік жіктелудің күшеюі.
• Жатақтар — кедейленіп, табыс іздеп, оның ішінде кеніштерге кеткен қазақтар.
• Зар заман — отаршылдық салдарынан хандық басқару жойылып, халық саяси, экономикалық, рухани езгіге түскен кезең; осы атпен аталған поэзиялық ағым.
• Ағартушылар — Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбайұлы: білім арқылы халықтың жағдайын жақсартуды көздеді.

Теория

1. Шаруашылық пен тұрмыстың өзгеруі. Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы құлдырай бастады. Ең ауыр кез — жұт; аман қалу үшін қазақтар казактар мен орыс шаруаларына жақын қоныстанды. Ғасыр соңында Солтүстік, Орталық және Солтүстік-Шығыс шаруашылықтарының 90 %-ға дейіні шөп шабумен айналысты. Қоныс аудару салдарынан жайылым қысқарып, шаруашылықтар егіншілікке көшті. Билік жерді қоныс аударушыларға босату үшін отырықшылыққа көшуді қолдады.

2. Әлеуметтік құрылымның өзгеруі. Екі топ пайда болды — байлар және жалдамалы жұмысшылар. Старшындар, ру басылары, болыстар байыды, бір бөлігі сауда мен кәсіпкерлікке бет бұрды («бай саудагерлер»). Дәстүрлі жүйеде хан мен сұлтандардан кейін билер мен батырлар құрметтелді; билер қылмыстық, мүліктік, отбасылық істерді шешті (XVIII ғ. — Төле, Қазыбек, Әйтеке; XIX ғ. — Өткел, Аслан). 1820–1890-жылдары билік сұлтандар билігін әлсіретіп, билер сотын тек ұсақ істермен шектеді, партиялар күресі бар сайлау енгізді — билердің беделі түсті. Ш. Уәлиханов билер сотын жоғары бағалады: ол беделге негізделген, ал тағайындалған шенеуніктер оны пара көзіне айналдырады.

3. Дінге қатысты саясат. Билік исламды шоқындырудың басты кедергісі деп санады: Шығыс елдерінде (мысалы, Түркияда) оқуға тыйым салды, молдаларды қадағалауды күшейтті; әр болысқа бір молда, оны тек әскери губернатор тағайындады; мешіт салуға генерал-губернатордың рұқсаты керек болды; діни істер ішкі істер министріне берілді (1867–1868). Ауқатты адамдар мешіт пен мектепке қаржы бөлді: Құнанбай Өскенбайұлы (Қарқаралыдағы мешіт, 1851), Нұрекеновтер әулеті, Мұса Шорманов.

4. Зар заман ақындары. Атауын М. Әуезов берді. Негізін салған — Шортанбай Қанайұлы; өкілдері — Дулат Бабатайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Әбубәкір Кердері. Алғышарттар: 1810 жылы Жаңаөзен шебі салынып, 600 мың десятинаға жуық шұрайлы жайылым алынды; 1835 жылы «Жаңа шеп» аймағы құрылып, тағы 3 млн 400 мың жер тартып алынды; 1822–1824 жылдары хан билігі жойылды. XVIII ғасыр «Ерлік дәуірі» аталса, XIX ғасыр ақындары отаршылдық зардабын жырлады: өткен еркін өмірді аңсады, болыстардың парақорлығын, жала мен өсекті сынады, ел бірлігіне шақырды: «Біз бірлік-берекеден айырылып барамыз, бүйте берсек құримыз». Мұрат Мөңкеұлы «Үш қиян» толғауында Еділ, Жайық, Ойыл, Маңғыстаудың үш түбегін атап, «қоныстың бар ма қалғаны?» дейді. Зар заман өкілдері ұлт-азаттық қозғалыстың рухани идеологиясын қалыптастырды.

5. Зиялы қауымның қалыптасуы. Езгі, капитализмнің енуі және қоныс аудару ұлттық сананы оятты. Зиялылар империядағы қазақтардың теңқұқықтығына ұмтылып, ұлттық мемлекеттілікті жаңғырту жолдарын іздеді: Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбайұлы, М.-С. Бабажанов, М. Шорманов, Ш. Құдайбердіұлы, Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы, Ш. Қосшығұлұлы. Олар отаршылдыққа және рулық кертартпалыққа қарсы шықты, білімге шақырды, жер тартып алуды және күштеп шоқындыруды сынады, ана тілінде кітап пен оқулық шығарды. Бұл стихиялы көтерілістерден идея мен ағарту күресіне көшуді білдірді.

6. Ағартушылардың көзқарастары.

Тұлға	Негізгі идея
Шоқан Уәлиханов	Омбы кадет корпусында оқыды, Г. Н. Потанинмен дос болды. 1862 жылы Атбасар округі аға сұлтандығына кандидат болды: «Халқыма пайдамды тигізу үшін аға сұлтан болғым келді» (Ф. М. Достоевскийге хаты). Округтік басқаруды сынап, билер сотының демократиялық сипатын жоғары қойды
Ыбырай Алтынсарин	1857 жылы Орынбор шекара комиссиясы жанындағы мектепті алтын медальмен бітірді; Чернышевский, Добролюбов, Герценнің демократиялық идеяларын ұстанды; қоныстандыру саясатын әшкереледі, фольклор, шежіре жинады
Абай Құнанбайұлы	Пушкин, Лермонтов ықпал етті; еңбекке шақырды, байлардың озбырлығын әшкереледі, ел басқаруды халыққа адал қызмет ететіндерге беруді ойлады; әділ би ретінде бағаланды

Мысалдар

1. «Зар заман» атауын кім берді? Мұхтар Әуезов. Тұзақ: Шортанбайды атау — ол ағымның негізін салушы.
2. Билер беделі неліктен түсті? Билік сот құзыретін ұсақ істермен шектеп, партиялар күресі бар сайлау енгізді.
3. Шоқан неге аға сұлтан болғысы келді? Халқын шенеуніктер мен қазақ байларынан қорғау үшін (1862, Атбасар округі).
4. Трансформацияның себеп-салдары: қоныс аудару → жайылымның қысқаруы → шөп шабу мен егіншілікке көшу → жатақтардың пайда болуы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Зар заманды жай «мұң-зар» деп қабылдау — онда отаршылдықты айыптайтын саяси идея бар.
• Зар заман ақындарын XVIII ғасыр жырауларымен шатастыру.
• Отаршыл саясат тек экономиканы өзгертті деу — ол сотқа, дінге, білімге де әсер етті.
• Билер бірден маңызын жоғалтты деу — құзыреті 1820–1890-жылдары біртіндеп тарылды.
• Шоқанды «патшаның адамы» деп бағалау — ол округтік басқару жүйесін сынады.

Өзіңді тексер

1. Зар заман ағымының негізін салушы кім? — Шортанбай Қанайұлы.
2. Жатақтар кімдер? — Кедейленіп, табыс іздеп кеткен, отырықшыланған қазақтар.
3. 1867–1868 жылдары діни істер кімнің қарамағына берілді? — Ішкі істер министрінің.
4. Ы. Алтынсарин қай оқу орнын алтын медальмен бітірді? — Орынбор шекара комиссиясы жанындағы мектепті (1857).
5. «Үш қиян» толғауының авторы? — Мұрат Мөңкеұлы.