ХХ ғасырдың басындағы Қазақстан

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 8–11, 15, 43-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 7, 8, 12–15-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 43–48, 54–60-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 149–155-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 157–163-бб.
• Кабульдинов З. Е., Сандыбаева А. Д., Лебаев Ф. Р. «История Казахстана», 11 класс, часть 1, Атамура, 2020, с. 61–62

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.3.1.2 Қоныстандыру саясаты және XX ғасыр басындағы қоғамдық-саяси үдерістер (8); 8.3.1.1 Мемлекеттік Думадағы қазақ депутаттары (8); 11.1.4.2 Қазақ халқының мемлекеттік егемендікті қалпына келтіру үшін күресі (11); 7.4.2.1 Өнеркәсіптің дамуы және капиталистік қатынастар (7); 7.4.2.2 Жәрмеңке саудасы (7).

Негізгі ұғымдар

• Қоныс аудару саясаты — 1903 жылғы ережелер, 1904 жылғы уақытша ереже, 1906 жылғы Столыпин реформасы.
• Десятина — шамамен 1,09 га.
• Петициялық қозғалыс — зиялылардың билікке ұжымдық жазбаша өтініш арқылы талап қоюы; ең ірісі — Қарқаралы петициясы (1905).
• Мемлекеттік Дума — 1905 жылғы тамыз манифесімен құрылған заң шығарушы өкілді орган; қазақтар I және II Думаға қатысты.

Теория

1. Аграрлық-қоныстандыру саясаты. 1903 жылы қоныс аудару ережелері бекітіліп, жергілікті халықтан «артық» жерлер суландыру жүйелерімен бірге алынды; 1904 жылы уақытша ереже шықты. 1904–1905 жылдары қоныс аудару аудандары құрылды: Торғай-Орал, Ақмола, Семей, Сырдария, Жетісу. «Артық» жерді қоныс аудару басқармасының шенеуніктері белгіледі. 1906 жылы Министрлер Кеңесінің төрағасы П. А. Столыпин шаруаларды империяның азиялық бөлігіне, оның ішінде Қазақстанға жаппай көшіру туралы шешім қабылдады: арзан жол, әскерден кейінге қалдыру, қарыз, жер телімі. 1906–1915 жылдары үш қоныс аудару ауданынан 15,8 млн десятина алынды; 1917 жылға қарай қазақтардан 45 млн десятинадай жер тартып алынып, қоныс аударушылар саны 2 млн-ға жуықтады. 1914 жылы қазақтардың үлесі: Ақмола облысында 36,6 %, Семейде 73 %, Жетісуда 60,5 %. Тек Семей облысында 147 мыңдай қазақ жерсіз қалды. Адамдар жатаққа айналып, казактар мен шаруалардан жер жалдады, қалалар мен кеніштерге кетті.

2. Экономика мен өнеркәсіп. Орынбор — Ташкент темір жолы 1901–1905 жылдары салынды (2090 км, оның 1660 км қазақ жерімен); 1917 жылға қарай өлкеде 2793 км жол болды. Теміржолшылар 1900–1904 жылдары 5–6 мың, 1905–1906 жылдары 20 мыңдай, 1917 жылға қарай 30 мыңға дейін жетті. Кен орындарының көпшілігі XIX ғасыр соңынан шетелдік капитал қолында болды, шикізат сыртқа шығарылды. Жұмыс күні 10–12 сағат, қазақтар орыстардан 2–3 есе аз жалақы алды. Сауда: жәрмеңкелердің орнына қалаларда (Петропавл, Омбы, Семей, Қостанай) тұрақты сауда дамыды; XX ғасыр басында жергілікті тұрғындардың банк салымдары 300 мың сомға жетті.

3. 1905–1907 жылдардағы революция. 1905 жылғы 9 қаңтарда Петербургте жұмысшылардың атылуы ашу-ызаны туғызды; Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы «Қанды жексенбі» өлеңін жазды, оны басуға тыйым салынды. Наразылықты Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы, М. Дулатұлы бастады. Теміржолшылар ереуілге шығып, 8 сағаттық жұмыс күнін енгізді; 1906 жылы Ақмола және Семей облыстарында әскери жағдай жарияланды.

4. Петициялық қозғалыс. Алғашқы петициялардың бастамашылары — дін қызметкерлері (Ш. Қосшығұлұлы, Науан хазірет). 1905 жылдың шілдесінде Қоянды (Ботов) жәрмеңкесінде императорға арналған Қарқаралы петициясына 42 беделді қазақ қол қойды; оны жазуға Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы, Ж. Ақбаев, Т. Нүрекенов қатысты. Ішкі істер министріне жіберілген нұсқасы 47 тармақтан тұрды. Талаптар: Мемлекеттік Думаға қазақ депутаттарын қатыстыру; іс қағаздарын қазақ тілінде жүргізу; сотты аудармашысыз жүргізу; бастауыш сыныптарда ана тілінде оқыту; шекара бойындағы 10 шақырымдық алқап пен соңғы 20 жылда алынған жерлерді қайтару.

5. Мемлекеттік Думадағы қазақтар. Манифест бойынша қазақтар сайлау құқығын алмады, бірақ наразылық билікті жол беруге мәжбүрледі.

Дума	Мерзімі	Қазақ депутаттары
I (1906)	72 күн	А. Бірімжанов (Торғай), А. Қалменов (Орал), Б. Құлманов (Бөкей Ордасы), Ш. Қосшығұлұлы (Ақмола), Ә. Бөкейхан (Семей), С. Жантөрин (Уфа губерниясы)
II (1907)	103 күн	Ш. Қосшығұлұлы, А. Бірімжанов, Т. Нүрекенов (Семей), М. Тынышбаев (Жетісу), Б. Қаратаев (Орал), Т. Аллабергенов (Сырдария)
Депутаттар кадеттерге жақындап, мұсылман фракциясына кірді, қоныс аударуды тоқтатуды талап етті; Б. Қаратаев қазақтарды ата-қонысынан қуу туралы арнайы баяндама жасады. 1907 жылғы кертартпа сайлау заңы «бұратана» халықтарды сайлау құқығынан айырды; 1908–1917 жылдары қазақтар Думаға сайланбады. Олардың мүддесін Т. Седельников, Н. Скалозубов, Ш. Сыртланов, С. Максудов қорғады; М. Шоқай мұсылман фракциясында жұмыс істеді. 1907 жылдан кейін жиналыстарға тыйым салынып, қазақ тілінің мәртебесі төмендеді.

Жекелеген көрсеткіштер. 1909 жылы Коряков кәсіпшілігінде шамамен 4 млн пұт тұз өндірілді, онда 10 мыңнан астам адам жұмыс істеді. 1911 жылы Доссорда мұнай өндіру басталды. 1913 жылы жұмысшылар өлке халқының 0,6 % құрады.

Мысалдар

1. Қарқаралы петициясы қай жерде, қашан жазылды? 1905 жылы шілдеде, Қоянды (Ботов) жәрмеңкесінде; 42 қол, 47 тармақ.
2. I Дума неше күн жұмыс істеді? 72 күн; II Дума — 103 күн. Тұзақ: сандарды ауыстырып алу.
3. 1917 жылға қарай қазақтардан қанша жер алынды? 45 млн десятинадай.
4. Себеп-салдар: жер алынды → жайылым азайды → мал қырылды → отбасы жатаққа айналды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қоныс аудару тек Сібірге бағытталды деу — Столыпин шаруаларды Қазақстанға да жіберді.
• 1905 жыл (революцияның басталуы) мен 1906 жылды (Столыпин реформасы) шатастыру.
• Қазақтар 1917 жылға дейін Думада үздіксіз болды деу — 1907 жылғы заңнан кейін құқықтан айырылды.
• Дума қоныс аударуды тоқтатты деу — депутаттар тек соны талап етті.
• Петициялық қозғалысты «нәтижесіз» деп бағалау — ол ұлттық бағдарламаны қалыптастырды.

Өзіңді тексер

1. Мемлекеттік Дума қашан құрылды? — 1905 жылғы тамыздағы II Николай манифесімен.
2. I Думаға Семей облысынан кім сайланды? — Әлихан Бөкейхан.
3. II Думада қоныс аудару туралы арнайы баяндама жасаған кім? — Бақытжан Қаратаев.
4. Орынбор — Ташкент темір жолы қай жылдары салынды? — 1901–1905 жылдары.
5. «Қанды жексенбі» өлеңінің авторы? — Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы.