«Әскери коммунизм саясаты». 1921 жылғы жұт және аштық

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 77–80, 84-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 80–84-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 58–77-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.3.1.7 «Әскери коммунизм» және оның Қазақстандағы ауыр зардаптары (8); 8.4.1.1 Жаңа экономикалық саясат: «әскери коммунизм» мен ЖЭС-ті салыстыру (8); 11.1.3.2 ХХ ғасырда Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму бағыттарын анықтаған факторлар (11).

Негізгі ұғымдар

• «Әскери коммунизм» (1918–1921) — азамат соғысы мен интервенция жылдарындағы өндіріс пен бөлуді орталықтандыру саясаты.
• Азық-түлік салғырты — шаруадан тамақтануға қажетті аз бөліктен басқаның бәрін тартып алу; «артықты» қарулы азық-түлік отрядтары жинады.
• ЖЭС (жаңа экономикалық саясат) (1921–1928) — РК(б)П X съезі (1921) қабылдаған бағыт; салғырт азық-түлік салығымен ауыстырылды.
• 1921–1922 жылдардағы аштық — қуаңшылық, жұт, салғырт пен реквизициялардың салдары; 1 млн-ға жуық адам қаза тапты.

Теория

1. «Әскери коммунизмнің» мәні. Ресурс тапшылығы жағдайында өндіріс пен бөлу орталықтандырылды, азық-түлік пен шикізат мемлекет қолына жинақталды. Ірі, орта, тіпті ұсақ кәсіпорындар мемлекет меншігіне алынды; астық монополиясы, азық-түлік салғырты, жалпыға бірдей еңбек міндеткерлігі енгізілді; ақшалай жалақының орнына карточкалық паек берілді.

2. Шаруашылыққа зардабы. Егіс алқаптары екі еседен астам, астық жинау үш еседен астам қысқарды. «Қызылдар» мен «ақтардың» үздіксіз реквизициялары және жұт салдарынан малдың барлық түрі 10,5 млн басқа азайды.

3. 1921 жылғы жұт пен аштық. 1921 жылы республиканың көп бөлігінде қуаңшылық пен қатты жұт болып, малдың 80 %-ға жуығы қырылды. БОАК декретімен Орал, Орынбор, Ақтөбе, Бөкей Ордасы және Қостанай губерниялары аштыққа ұшыраған деп танылды. 1921 жылғы қарашаға қарай 2 млн-нан астам адам — республика халқының үштен біріне жуығы аштықта болды; тұтас ауылдар қырылды, 700 мыңнан астам адам Қазақстаннан тыс жерлерге кетті. 1922 жылғы есеп бойынша аштар саны: 1921 жылғы қараша — 1 558 927; 1922 жылғы сәуір — 2 286 486. Сүзек, тырысқақ, оба індеттері тарады. Панасыз балалар: 1921 жылғы 1 желтоқсанда — 128 000, 1922 жылғы қаңтарда — 333 043, 1923 жылғы наурызға қарай — 408 000-нан астам. Т. Рысқұлов «Даладағы аштық» мақаласында аштық әр отбасына жеткенін жазды. Соңғы деректер бойынша 1921–1922 жылдары 1 млн-ға жуық адам қаза тапты.

4. Көмек. Аштыққа ұшыраған аймақтардан салғырт алынбады, 50 млн сом бөлінді, асханалар ашылды. ARA (Американдық көмек әкімшілігі) 1921 жылғы қарашадан 1922 жылғы тамызға дейін 1809 вагон гуманитарлық көмек жеткізді; квакерлер, Қызыл Крест көмектесті. «Ақ жол» қайраткерлері (Х. және Ж. Досмұхамедовтер, М. Тынышбаев, С. Қожанов т.б.) жалпыхалықтық көмекке шақырды.

5. Көтерілістер. Салғырт пен аштық 1920–1921 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Петропавл, Өскемен, Жетісу, Ертіс өңірлерінде стихиялы көтерілістер туғызды; ұрандары: «Азық-түлік салғырты жойылсын!», «Еркін сауда жасасын!». Билік оларды қатыгездікпен басты.

6. ЖЭС-ке көшу. РК(б)П X съезі (1921) ел халқын асырау үшін шаруаны ынталандыру бағытын қабылдады. Алдын ала жарияланған заттай салық салғырттан 30–50 %-ға төмен болды, егіс көлемі мен құнарлылықты ескерді; кейін бірыңғай ауыл шаруашылығы салығымен, 1924 жылдан ақшалай салықпен ауыстырылды. Жерді жалға алу мен жалдамалы еңбекке, жеке сауда мен жеке кәсіпорындарға рұқсат етілді; кооперация дамыды; еңбек міндеткерлігі жойылды; ұсақ кәсіпорындар жалға берілді; мемлекеттік кәсіпорындар шаруашылық есепке көшті. Қазақстанда 1921–1922 жылдары жер-су реформасы жүргізілді, басты мақсаты — қазақ жерлерін Қазақ АКСР-іне біріктіру. «Қосшы одағы», «Жарлы» және өзара көмек комитеттері құрылды.

7. ЖЭС нәтижелері мен кемшіліктері. Егіс 3,0 млн га-ға жетті; 1925 жылы 92 млн пұт астық жиналды — 1914 жыл деңгейі; мал саны өсті; кәсіпорындардың 60 %-дан астамы қайта жұмыс істеді. Жалдамалы жұмысшылар: 1926 жылы 80 мыңнан астам, 1928 жылы 130 мың; 1926 жылы 200-дей жәрмеңке жұмыс істеді; ақша тұрақтанды. Кемшіліктер: сауданың әлсіз дамуы, ауыр өнеркәсіптің артта қалуы, экономиканың орталықтандырылған сипаты, әміршіл-әкімшіл жүйенің бекуі. ЖЭС кеңестердің таптық саясатына сыймай, тоқтатылды.

Мысалдар

Белгі	«Әскери коммунизм» (1918–1921)	ЖЭС (1921–1928)
Шаруадан алу	азық-түлік салғырты	азық-түлік салығы
Сауда	тыйым, астық монополиясы	жеке саудаға рұқсат
Еңбек	жалпыға бірдей міндеткерлік	міндеткерлік жойылды, жалдау рұқсат
Жалақы	карточкалық паек	ақшалай, шаруашылық есеп

1. ЖЭС қай съезде қабылданды? РК(б)П X съезі, 1921 жыл.
2. 1921–1922 жылғы аштықтың себебі тек қуаңшылық па? Жоқ: қуаңшылық пен жұтқа салғырт, реквизициялар және азамат соғысы қосылды.
3. 1925 жылғы астық жинау қандай деңгейге жетті? 92 млн пұт — 1914 жыл деңгейі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 1921–1922 жылдардағы аштықты тек қуаңшылықпен түсіндіру.
• 1921–1922 жылдардағы (1 млн-ға жуық қаза) және 1931–1933 жылдардағы (2 млн-нан астам) аштықты шатастыру.
• «Әскери коммунизм» (1918–1921) мен ЖЭС (1921–1928) мерзімдерін ауыстыру.
• ЖЭС-ті социализм идеясынан бас тарту деп есептеу — ол нарыққа уақытша жеңілдік болды.
• Салық салғырттан айырмашылығы жоқ деу — ол 30–50 %-ға төмен және алдын ала белгілі болды.

Өзіңді тексер

1. «Даладағы аштық» мақаласының авторы? — Т. Рысқұлов.
2. 1921 жылы малдың қанша пайызы қырылды? — 80 %-ға жуығы.
3. ARA қанша вагон көмек жеткізді? — 1809 вагон.
4. Қазақстандағы 1921–1922 жылдардағы жер-су реформасының басты мақсаты? — Қазақ жерлерін Қазақ АКСР-іне біріктіру.
5. Азық-түлік салығы қай жылдан ақшалай болды? — 1924 жылдан.