Қазақстандағы 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 17–19, 22-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 23–25-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 11, 37, 53, 57, 60, 64, 71, 74, 80, 85-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 35–38, 40-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 31-б.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.3.1.2 1916 жылғы көтерілістің себептері мен басталуы (8); 8.3.1.3 Торғай мен Ақмола: 1916 жылғы көтерілістің басшылары мен маңызы (8); Қайталау: 1900 жылдан 1920-жылдардың басына дейінгі Қазақстан (8); 8.1.2.1 Алаш — ұлттық зиялылардың партиясы мен идеясы (8).

Негізгі ұғымдар

• 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлық — 19–43 жастағы «бұратана» ер адамдарды майдан маңындағы тыл жұмыстарына алу туралы патша жарлығы; көтерілістің тікелей себебі.
• Ірі ошақтар — Торғай және Жетісу; сондай-ақ Сырдария, Ақмола, Семей.
• Торғай көтерілісі: хан — Әбдіғапар Жанбосынұлы, сардар — Амангелді Иманов.
• Ақпан революциясы — 1917 жылғы 27 ақпан; қосөкіметтілік, Уақытша үкімет.

Теория

1. Көтерілістің себептері. Бірінші дүниежүзілік соғыс ресурс талап етті. Жер тартып алу күшейді: 1893–1905 жылдары қазақтардан 4 млн десятина, 1906–1912 жылдары 17 млн десятина алынды. Салықтар 3–4 есе өсті, әскер үшін киіз үй, мал, жем алынды; мұсылмандардың құқығы шектелді, билер сотының рөлі кемітілді. Тікелей себеп — 1916 жылғы 25 маусымдағы жарлық: оған жарты миллиондай қазақ пен Орта Азия мұсылмандары ілікті. Метрика болмағанын пайдаланып, шенеуніктер мен болыстар кедейлерді «қара тізімге» енгізді, байлар балаларының жасын кемітті; А. Керенский мұны парақорлық деп атады.

2. Зиялылардың екіге бөлінуі. Революцияшыл қанат (Т. Бокин, Ә. Майкөтов, С. Сейфуллин, С. Меңдешев, Ә. Жангелдин) қарулы күресті таңдады. Алаш ұлт-либералдары (Ә. Бөкейхан, М. Дулатұлы, А. Байтұрсынұлы) қан төгілмеуі үшін билікпен келісім мен бейбіт әдістерді іздеді.

3. Жетісу. Көтеріліс 1916 жылдың шілдесінде басталды; қазақтарға ұйғырлар, дүнгендер және қырғыздар қосылды. Ошақтары — Қызылбөрік, Жайылмыс, Ботбай, Тайторы болыстары. Басшылары — Ұ. Саурықов, Ж. Мәмбетов, Б. Әшекеев, Т. Бокин. Оларға қарсы 20 000-ға дейін жазалаушы жіберілді; Мәмбетов пен Саурықов түрмеде уланды; Жайылмыс болысының ханы болып сайланған Әшекеев дарға асылды. 1916 жылдың соңына қарай халық саны Жаркент уезінде 73 %-ға, Лепсіде 47 %-ға, Верныйда 45 %-ға азайды; жүз мыңдаған адам Қытайға кетті.

4. Торғай. Ұйымшылдығымен және тәртібімен ерекшеленді. 1916 жылғы 21 қарашада құрылтайда (6 арғын, 6 қыпшақ, 1 найман болысы) Торғай уезінің ханы болып Әбдіғапар Жанбосынұлы сайланды, қолбасшы (сардар) болып Амангелді Иманов (1873–1919) тағайындалды — Кенесарының серігі Иман батырдың немересі. Әскер ондыққа, жүздікке, мыңдыққа бөлінді; мерген жасақты Кейкі батыр басқарды; әскери кеңес, салық жинаушы, қазынашы болды, пошта жолға қойылды. 1916 жылғы 22 қазанда 15 000-нан астам сарбаз Торғай қаласын қоршады; 10 күндік шайқастан кейін Батпақара, Аққұм, Доғал-Үрпекке шегінді. Қарашаға қарай көтерілісшілер 50 000-ға жетті; партизандық әдіс қолданды. Оларға қарсы генерал Макаров пен Лаврентьев жасақтары соғысты. Ә. Жангелдин (1884–1953) Торғай көтерілісінің көсемдерінің бірі болды.

5. Ақмола. Ең жоғары кезде 30 000-ға дейін адам қатысты; басшылары — Рақымжан Мәдин мен украин Яков Латута (Жақып Жоламанов); мергендер жасағы құрылды; ақмолалықтар Торғайға жетіп, Амангелдіге қосылды.

6. Жеңілу себептері және маңызы. Бірыңғай басшылық болмады, ошақтар арасында байланыс әлсіз болды, жазалаушы күштер басым еді. Маңызы: ұлттық сана өсті, көтеріліс жалпыресейлік күреспен ұштасты, империя дағдарысын тереңдетті, отарлық-әскери басқаруға соққы берді. Көтерілісте жинақталған әскери тәжірибе кейін Алаш әскерін құруда және 1918–1920 жылдардағы күресте пайдаланылды.

7. 1917 жылғы Ақпан революциясы және оның әсері. 1917 жылғы 27 ақпанда Ресейде Ақпан революциясы болып, самодержавие құлады; елде қосөкіметтілік орнады — Уақытша үкімет пен кеңестер қатар өмір сүрді. Жаңа жағдай қазақ зиялыларына ашық саяси әрекет мүмкіндігін берді: 1917 жылғы 21–26 шілдеде Орынборда I жалпықазақ съезі өтіп, «Алаш» партиясы құрылды (басшылары — Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы). Сонымен бірге 1917 жылы бағаның қымбаттауы (жыл ішінде бір пұт астық шамамен 30 есе қымбаттады), аштық және ескі аппараттың сақталуы шиеленісті күшейтті — бұл Қазан төңкерісіне жол ашты.

Даталар

Күні	Оқиға
1916, 25 маусым	Тыл жұмыстарына алу туралы жарлық
1916, шілде	Жетісудағы көтерілістің басталуы
1916, 22 қазан	Торғай қаласын қоршау
1916, 21 қараша	Ә. Жанбосынұлының хан сайлануы
1917, 27 ақпан	Ақпан революциясы
1917, 21–26 шілде	I жалпықазақ съезі, «Алаш» партиясы

Қазақ комитеттері мен съездер. 1917 жылы наурызда облыстық қазақ комитеттері Орал (төрағасы Ғ. Әлібеков), Семей (Р. Мәрсеков), Омбы (Е. Итбаев), Верный (И. Жайнақов) қалаларында құрылды. 1917–1919 жылдары болыстық, уездік, облыстық 68 қазақ съезі өтті; 1917 жылғы 1 сәуір мен 7 мамыр аралығында облыстық съездер Орынборда, Верныйда, Оралда, Семейде, Омбыда болды.

Мысалдар

1. Торғай көтерілісінде хан болып кім сайланды? Әбдіғапар Жанбосынұлы. Тұзақ: Амангелді Иманов — хан емес, сардар (қолбасшы).
2. Жарлық бойынша қай жастағы ер адамдар алынды? 19–43 жастағылар.
3. Жетісуда халық саны қай уезде көбірек азайды? Жаркент уезінде — 73 %.
4. Алаш көсемдерінің 1916 жылғы ұстанымы? Қан төгілмеу үшін бейбіт жолды, билікпен келісімді жақтады; қарулы күресті революцияшыл қанат таңдады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Амангелдіге хан атағын беру.
• Жарлық тек қазақтарға қатысты деу — Орта Азия мұсылмандарын да қамтыды.
• Барлық зиялылар қарулы күресті қолдады деу.
• Жарлық жылын 1917 деп шатастыру — 1916 жылғы 25 маусым.
• Ақмола ошағын ұмытып, көтеріліс тек Торғай мен Жетісуда болды деу.

Өзіңді тексер

1. Торғай көтерілісінің мергендер жасағын кім басқарды? — Кейкі батыр.
2. Ақмоладағы көтерілістің басшылары? — Рақымжан Мәдин мен Яков Латута (Жақып Жоламанов).
3. Жетісуда жазалаушылар қанша болды? — 20 000-ға дейін.
4. 1916 жылғы көтерілістің жеңілу себебі? — Бірыңғай басшылықтың болмауы, ошақтар арасындағы байланыстың әлсіздігі, жазалаушылардың басымдығы.
5. «Алаш» партиясы қай съезде құрылды? — 1917 жылғы шілдедегі Орынбордағы I жалпықазақ съезінде.