«Алаш» қозғалысы және қазақ ұлттық идеясы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 35–38, 40-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 37–40-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 64–67-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 36, 46, 47, 50, 115-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 44–47, 49, 50, 115-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 29, 47–51, 66-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 42–53-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.1.2.1 Алаш — ұлттық зиялылардың партиясы мен идеясы (8); 8.3.1.4 «Алаш» партиясының бағдарламасы (8); 8.1.2.1 Алашорда мен Түркістан автономиясын құрудағы зиялылардың рөлі (8); 8.2.3.1 Ұлттық баспасөз: «Айқап», «Қазақ» (8); 8.2.2.1 XX ғасыр басындағы қазақ зиялыларының шығармашылық мұрасы (8); 8.3.1.5 Әлихан Бөкейхан — ұлттық қозғалыс көшбасшысы (8); 11.3.2.1 «Алаш» ұлттық идеясының тарихи негіздері (11).

Негізгі ұғымдар

• Алаш — көптеген түркі халықтарының аңыздық атасы, қазақ жауынгерлерінің ұраны, халықтың атауы.
• Зиялылар — ғылыми және мәдени құндылықтарды жасап, таратушы озық әлеуметтік топ.
• «Алаш» партиясы — 1917 жылғы 21–26 шілдедегі I жалпықазақ съезінде (Орынбор) жарияланды.
• Алашорда — II жалпықазақ съезі (1917, 5–13 желтоқсан, Орынбор) жариялаған Алаш автономиясының үкіметі; орталығы — Семей; төрағасы — Ә. Бөкейхан.
• «Қазақ» газеті (1913, Орынбор) және «Айқап» журналы (1911, Троицк) — ұлттық баспасөздің екі тірегі.

Теория

1. Алаш идеясының негіздері. Қозғалыс жаппай қоныс аудару, кедейлену, орыстандыру мен шоқындыруға жауап ретінде туды. Идея қағидалары: жер — халық мұрасы, оны сатуға және жеке меншікке беруге болмайды; жер асты байлығы қазақ мемлекеттілігіне қызмет етуі керек; шикізаттан өз өңдеуіне көшу; қазақ тілі, мәдениеті, діні — мемлекет негізі; ғылымға, өзге елдер тәжірибесіне және ұлттық дәстүрге сүйену.

2. Партияға дейінгі жол. Петициялық қозғалыс (Қарқаралы петициясы, 1905) ұлттық талаптарды бағдарламаға айналдырды; оның негізгі тармақтары кейін «Алаш» бағдарламасына енді. 1905 жылдың желтоқсанында Оралда кадеттердің қазақ бөлімін құру әрекеті жасалды; 1906 жылдың ақпанында Семейде II қазақ съезі кадеттерге жақын бағдарлама қабылдады. Ол кезде дербес партия құру мүмкін болмады.

3. Ұлттық баспасөз. 1905 жылғы манифест сөз бен баспасөз бостандығын жариялады. 1907 жылы Петербургте алғашқы ұлттық қоғамдық-саяси газет «Серке» шықты (татар «Ұлфәт» газетінің қосымшасы), көп ұзамай жабылды. «Айқап» — 1911 жылы Троицкіде шыққан алғашқы қазақ қоғамдық-саяси және әдеби журналы, шығарушысы мен редакторы — Мұхамеджан Сералин; отырықшылық пен ағарту мәселесін көтерді, 1915 жылы жабылды. «Қазақ» газеті 1913 жылдан Орынборда шықты; негізін қалаған және 1913–1918 жылдары редакторы — А. Байтұрсынұлы; белсенді авторлары — Ә. Бөкейхан, М. Дулатұлы. Таралымы орта есеппен 3 мың, кейде 8 мыңға дейін; «Алаш» партиясының ресми органы болды.

4. «Алаш» партиясы және бағдарламасы. Басшылары — Ә. Бөкейхан, А. Байтұрсынұлы; бағдарламаны М. Дулатұлы, Ғ. Жүндібаев, Е. Ғұмаров та жазды. 10 бөлімнен тұратын бағдарлама 1917 жылғы 21 қарашада «Қазақ» газетінде жарияланды. Мақсаты — Ресейдің демократиялық федеративтік республикасы құрамында қазақ автономиясын құру. Мемлекет басында Құрылтай жиналысы мен Мемлекеттік Дума белгілі мерзімге сайлайтын президент тұрады; сайлау жалпыға бірдей, тең, тікелей, жасырын; жынысына, дініне, тегіне қарамай теңдік; сөз, баспасөз, жиналыс бостандығы; зайырлы мемлекет, бірақ билер соты сақталады; қазақ милициясы. Жер қазақ халқына тиесілі, сатылмайды; тегін және міндетті білім, бастауыш сыныптар тек ана тілінде. Мыңға жуық мүшесі болды; партияны Г. Н. Потанин қолдады. 1917 жылғы қарашада Құрылтай жиналысына сайлауда партия 43 орын алды. Көсемдер бағдарламаны террормен емес, эволюциялық жолмен жүзеге асыруды көздеді.

5. Алашорда үкіметі. II жалпықазақ съезі (5–13 желтоқсан 1917, Орынбор) Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей, Закаспий облыстары мен Алтай губерниясының қазақ аудандарын қамтитын «Алаш» автономиясын жариялады. Уақытша Халық кеңесі (25 адам, оның 10-ы — өзге ұлт өкілдері) және 15 мүшелі Алашорда үкіметі құрылды (Ә. Бөкейхан, Ж. Досмұхамедов, Ә. Ермеков, М. Тынышбаев, Б. Құлманов, Ж. Ақбаев, О. Әлжанов т.б.). Бөкейхан жасырын дауыс беруде 40 дауыс алып, төраға болды. Жетісуда О. Әлжанов милиция құрып, 1918 жылы тамызда қаза тапты. Колчак автономияны мойындамай, 1918 жылы қазанда қызметіне тыйым салды. 1919 жылы БОАК Алашордаға кешірім жариялады; 1920 жылғы 5 наурызда Алашорда бөлімдері таратылды. Алаш элитасы 1937–1938 жылдары жойылды.

6. Саяси көшбасшылар.

Тұлға	Негізгі деректер
Ә. Бөкейхан (1866–1937)	Қарқаралы уезінде туған; Петербург орман институты (1894); кадет; I Думаның депутаты; 1909–1917 жылдары Самарада жер аударылуда; Алашорда төрағасы; 1937 жылы атылды. Еңбегі — «Россия» басылымындағы қазақтар тарихы (1903), алғашқы абайтанушы
А. Байтұрсынұлы	«Қазақ» газетінің негізін қалаушы және редакторы; «Қырық мысал» (1909), «Маса» (1911), «Қазақтың бас ақыны» мақаласы; 1919 жылы Алашорданың торғайлық бөлігімен большевиктерге өтті
М. Дулатұлы	«Оян, қазақ!» (1909) — «ұлттық манифест»; «Азамат», «Терме», «Бақытсыз Жамал»
Б. Қаратаев	II Думаның депутаты (Орал); қазақтарды ата-қонысынан қуу туралы баяндама жасады; «Айқапқа» қатысты
М. Тынышбаев	Алғашқы қазақ инженер-теміржолшысы, тарихшы, II Думаның депутаты (Жетісу); Түркістан автономиясы үкіметін алғаш басқарған
М. Шоқай	III Думаның мұсылман фракциясында қазақтар жағдайына назар аудартты; Түркістан (Қоқан) автономиясын басқарды

Мысалдар

1. «Оян, қазақ!» кітабының авторы? М. Дулатұлы (1909). Тұзақ: Байтұрсынұлына телу — оның 1909 жылғы кітабы «Қырық мысал».
2. «Айқап» қай қалада шықты? Троицкіде (1911–1915). Тұзақ: Орынбор — «Қазақ» газетінің қаласы.
3. Алаш бағдарламасы бойынша мемлекет түрі? Ресей демократиялық федеративтік республикасы құрамындағы автономия, толық тәуелсіздік емес.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Алаш» партиясы 1905 жылы құрылды деу — 1905–1906 жылдары тек әрекет болды, партия — 1917 жылғы шілдеде.
• Алаш идеясын, «Алаш» партиясын және Алашорда үкіметін (1917 жылғы желтоқсан) шатастыру.
• «Серке» (1907) мен «Қазақ» (1913) жылдарын ауыстыру.

Өзіңді тексер

1. «Алаш» бағдарламасы қашан, қай басылымда жарияланды? — 1917 жылғы 21 қарашада, «Қазақ» газетінде.
2. Алаш автономиясының орталығы? — Семей.
3. Құрылтай жиналысына сайлауда «Алаш» неше орын алды? — 43 орын.
4. «Айқап» журналының редакторы? — Мұхамеджан Сералин.
5. Алашорда қызметіне 1918 жылы қазанда кім тыйым салды? — Колчак.