Кеңес билігі органдарының «Алаш-Орда» үкіметі, Қоқан автономиясымен қарым-қатынасы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 64–68-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 64–67-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 37–40-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 54–67-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.3.1.6 Қазақстанда құрылған ұлттық автономиялардың маңызы мен нәтижелері (8); 8.1.2.1 Алашорда мен Түркістан автономиясын құрудағы зиялылардың рөлі (8); 8.3.1.4 «Алаш» партиясының бағдарламасы (8); 11.3.2.2 Қазақ мемлекеттілігінің даму жолдары туралы ұлттық зиялылардың көзқарастары (11); 11.1.4.3 Түркістан (Қоқан) және Алаш автономиясы (11).

Негізгі ұғымдар

• Түркістан (Қоқан) автономиясы (мұхтарияты) — 1917 жылғы қарашада IV төтенше өлкелік мұсылман съезі жариялаған, орталығы Қоқан болған автономия.
• Алашорда — 1917 жылғы 5–13 желтоқсандағы II жалпықазақ съезі құрған Алаш автономиясының үкіметі, орталығы — Семей.
• Большевиктердің екіжақты саясаты — сөз жүзінде ұлттардың өзін-өзі билеу құқығы, іс жүзінде ұлттық құрылымдардан бас тарту.
• Кешірім (амнистия) — 1919 жылы БОАК Алашордаға жариялаған кешірім.

Теория

1. Кеңес үкіметінің ұстанымы. 1917 жылғы қарашада «Ресей халықтары құқықтарының декларациясы» ұлттардың өзін-өзі билеу құқығын жариялады. Алайда большевиктер іс жүзінде ұлттық құрылымдардан бас тартты: олар түркі халықтарының бірігуінен қауіптенді. Сондықтан ұлттық автономиялармен қарым-қатынас қақтығыс пен уақытша ымыраның кезектесуі болды.

2. Қоқан автономиясының талқандалуы. Автономия 1917 жылғы қарашада жарияланды; М. Шоқай Түркістан өз тағдырын өзі шешуі керек деді. Үкіметті М. Тынышбаев, кейін М. Шоқай басқарды. Билігінің нақты тірегі мен қарулы күші болмады, ықпалы Қоқан қаласы мен уезімен шектелді. 1918 жылғы қаңтарда Ташкенттен Қоқанға большевиктердің жазалаушы жасағы жіберілді: 29 қаңтарда қала алынып тоналды, 4–7 ақпанда 10 мыңнан астам бейбіт тұрғын қаза тапты. Ұлттық мемлекеттіліктің алғашқы тәжірибесі қайғылы аяқталды.

3. Түркістан АКСР-і — «кеңестік автономия». 1918 жылғы сәуір–мамырда Ташкентте Кеңестердің V съезі РКФСР құрамындағы Түркістан АКСР-ін жариялады. 251 делегаттың 120-сы жергілікті халық өкілі болды; 27 мүшелі ОАК-та тек 7, 16 мүшелі ХКК-де тек 6 жергілікті ұлт өкілі болды. Өзін-өзі басқару қағидасы жүзеге аспады — «кеңестік автономия» «ұлттық автономиямен» сәйкес келмеді.

4. Алашорда мен кеңес билігі. 1918 жылы наурызда Халел мен Жаһанша Досмұхамедовтер Мәскеуде Ленин мен Сталинмен кездесіп, II съезд қаулысын тапсырды. Кеңес билігі орнаған жерлерде «Қазақ» газетіне тыйым салынып (1918), «Алаш» қызметі тоқтатылды. Азамат соғысы кезінде Алашорда ақтармен де жұмыс істеуге мәжбүр болды, бірақ Колчак автономияны мойындамай, 1918 жылы қазанда оның қызметіне тыйым салды. 1919 жылы БОАК Алашордаға кешірім жариялады; А. Байтұрсынұлы бастаған торғайлық бөлік большевиктер жағына өтті. 1919 жылғы сәуірдегі БОАК қаулысымен Алашорда таратылды; 1920 жылғы 5 наурызда әскери-революциялық комитет Алашорда бөлімдерін жойды. 1920 жылы «Алаш» автономиясының орнына пролетариат диктатурасы мен таптық күрес негізінде Қырғыз (Қазақ) АКСР-і құрылды; кейін Алаш қайраткерлері қуғын-сүргінге ұшырады.

5. Салыстыру.

Белгі	Алашорда	Түркістан (Қоқан) автономиясы
Қашан	1917, 5–13 желтоқсан, Орынбор	1917, қараша, Қоқан
Аумағы	Қазақ облыстары, орталығы — Семей	Түркістан өлкесі, орталығы — Қоқан
Басшылары	Бөкейхан, Досмұхамедовтер, Ермеков	Тынышбаев, кейін Шоқай
Тағдыры	Колчак тыйым салды (1918, қазан), большевиктер жойды (1920)	1918 жылғы қаңтар–ақпанда талқандалды

6. Сәтсіздік себептері мен маңызы. Себептері: әскери және экономикалық негіздің әлсіздігі; большевиктердің ұстанымы; Колчактың автономияны мойындамауы; ішкі алауыздық. Маңызы: Алаш зиялылары ұлттық бірлік пен аумақтық тұтастықты негізге алды; екі автономия мемлекеттілік дәстүрін жаңғыртып, Қазақ АКСР-інің одақтас республикаға айналуында және тәуелсіз Қазақстанның негізін қалауда рөл атқарды.

Мысалдар

1. Қоқан автономиясы неліктен тез құлады? Нақты тірегі, қаруы, офицерлері болмады, ықпалы Қоқанмен шектелді; большевиктер жазалаушы жасақ жіберді (1918, қаңтар).
2. Түркістан автономиясы мен Түркістан АКСР-ін ажырат. Біріншісі — Қоқан, 1917 жылғы қараша, ұлттық автономия; екіншісі — Ташкент, 1918 жылғы сәуір–мамыр, РКФСР құрамындағы кеңестік автономия.
3. Алашорданың торғайлық бөлігі не істеді? 1919 жылғы кешірімнен кейін А. Байтұрсынұлы бастап большевиктер жағына өтті.
4. Қазақ АКСР-і Алаш автономиясының жалғасы ма? Жоқ: ол пролетариат диктатурасы мен таптық күрес қағидасымен құрылды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Большевиктер ұлттық автономияларды бірден қолдады деу — іс жүзінде бас тартты.
• Түркістан автономиясы (Қоқан, 1917) мен Түркістан АКСР-ін (Ташкент, 1918) шатастыру.
• Алашорда мен Қоқан автономиясын бір құрылым деу.
• Шоқайды Алашорда басшысы деу — ол Түркістан автономиясын басқарды.
• Колчак Алашорданы мойындады деу.

Өзіңді тексер

1. Қоқан қашан алынды? — 1918 жылғы 29 қаңтарда.
2. 1918 жылы наурызда Ленин мен Сталинге Алашорда атынан кім барды? — Халел мен Жаһанша Досмұхамедовтер.
3. Алашордаға кешірімді кім, қашан жариялады? — БОАК, 1919 жылы.
4. Алашорда бөлімдері қашан жойылды? — 1920 жылғы 5 наурызда.
5. Түркістан АКСР-інің ХКК-сінде неше жергілікті ұлт өкілі болды? — 16 мүшенің 6-уы.