1920-1930 жылдардағы Қазақстандағы қоғамдық-саяси процестер. Сталиндік репрессиялар

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 104–106, 110–112-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 104, 106–110-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 95–97, 100–102-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 54, 60–66, 68–75-бб.
• Аяган Б. Г. «История Казахстана», 9 класс, 2024, с. 64-б.
• Сайты: «Кенгирское восстание», Википедия, https://ru.wikipedia.org/wiki/Кенгирское_восстание; «Танки врезались прямо в толпу», Новая газета, https://novayagazeta.ru/articles/2012/12/10/52719-tanki-vrezalis-pryamo-v-tolpu

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.1.2.1 Қазақ зиялылары және 1920–1930 жылдардағы саяси қуғын-сүргін (8); 8.3.1.7 Тоталитарлық жүйе және Қазақстандағы лагерлер: ГУЛАГ, ҚАРЛАГ, АЛЖИР (8); 8.3.1.7 Голощекиннің «Кіші Қазаны» (8); 11.1.4.5 Кеңестік кезеңдегі қоғамдық-саяси дамудың жетістіктері мен қайшылықтары (11).

Негізгі ұғымдар

• Тоталитаризм белгілері — жеке билік диктатурасы, жеке басқа табыну, нақты егемендіктің болмауы, экономиканың шикізаттық бағыты, ассимиляциялық саясат, жаппай қуғын-сүргін.
• ГУЛАГ — еңбекпен түзеу лагерлерінің жүйесі; лагерлер арзан жұмыс күшінің көзі болды.
• ҚАРЛАГ — Қазақстандағы ең ірі лагерь, орталығы — Долинка кенті (Қарағанды).
• АЛЖИР — Отанын сатқандардың әйелдеріне арналған Ақмола лагері, ҚАРЛАГ бөлімшесі.
• Ақтау (реабилитация) — 1993 жылғы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» заң.

Теория

1. 1920-жылдардағы қоғамдық-саяси ахуал. Автономия құрылғанымен республика іс жүзінде өзін-өзі басқара алмады: өнеркәсіп, темір жол, шаруашылық Мәскеуге бағынды. 1922 жылы қазақтар республика партия ұйымдары мүшелерінің небәрі 6,3 %-ын құрады. Жеке басқа табыну, бюрократия, жағымпаздық күшейді. 1925 жылы Голощекин келіп, «Кіші Қазанды» жариялады; С. Сәдуақасов пен С. Қожанов «ұлтшылдық» үшін айыпталды; 1920-жылдары Т. Рысқұлов, Ж. Мыңбаев, Н. Нұрмақов, С. Қожанов қызметтерінен алынды.

2. Биліктің зиялыларға көзқарасы. Сталиннің 1925 жылғы мамырдағы хаты: партиясыз зиялыларды кеңестік баспасөзге, қазақ тіліндегі оқулықтарды дайындауға тартуға болады, бірақ саяси-идеологиялық күреске және жастарды тәрбиелеуге жібермеу керек. «Ақ жол» журналын Шоқайдың материалдарына жақын деп атап, «шұғыл шара» талап етті.

3. Алаш қайраткерлерін қудалау. 1928 жылдың соңында Алашорданың бұрынғы мүшелері «буржуазиялық ұлтшылдар» ретінде тұтқындалды; Ж. Аймауытов, Ә. Байділдин, Д. Әділев атылды, қалғандары мерзім алды. М. Дулатұлы лагерьде қаза тапты; А. Байтұрсынұлы мен М. Жұмабаев жазасын өтегеннен кейін қайта айыпталып, атылды. 1930 жылғы қыркүйек–қазанда 40-тай адамдық топ (М. Тынышбаев, Х. және Ж. Досмұхамедовтер, Ж. Ақбаев т.б.) тұтқындалды, оның 15-і орталық қаратопырақты облыстарға жер аударылды (Қ. Кемеңгеров т.б.).

4. 1936–1938 жылдардағы жаппай қуғын-сүргін. Қазақстанда 25 833 адам партиядан шығарылды, 8544 адам «халық жауы» деп аталды; КСРО Жоғарғы сотының Әскери алқасы үкімді 15–20 минутта шығарды. 1938 жылғы 25 ақпанда 39 адам атылды (С. Сейфуллин, С. Асфендияров, Т. Жүргенов, С. Меңдешев т.б.), атулар 4 наурызға дейін жалғасты; І. Жансүгіров те атылды. Қуғын отбасыларға да тиді. 1928–1938 жылдары 800 мыңнан астам адам саяси қуғынға ұшырады.

5. Қазақстандағы лагерлер. 1930 жылғы 7 сәуірде «Еңбекпен түзеу лагерлері туралы ереже» бекітілді. 1937 жылдан бастап республика «лагерлер республикасына» айналды: 1930–1950 жылдары 70-тен астам лагерь мен бөлімше жұмыс істеп, олар арқылы КСРО-ның түрлі республикаларынан 2 млн-нан астам адам өтті. Лагерь саны бойынша Қазақстан РКФСР-ден кейін екінші орында болды.

Лагерь	Негізгі деректер
ҚАРЛАГ	Орталығы — Долинка; тұтқындар егіншілікте, шыны, қант, май зауыттарында, жылыжайларда жұмыс істеді; 1955 жылы 28 бөлімше, бір мезгілде 74 мыңға дейін адам; Л. Н. Гумилев (1949 жылы тұтқындалған), А. Л. Чижевский (1943 жылы сотталған) жазасын өтеді
АЛЖИР	ҚАРЛАГ бөлімшесі, 30 мың га; 1938 жылғы қаңтарда 1–3 жастағы балаларымен алғашқы әйелдер әкелінді; 1938–1953 жылдары 20 мыңдай тұтқын; Ә. Рысқұлова, К. Қожанова, Д. Ермекова, Г. Батырбекқызы т.б.; казармада −6–8°, лас су, ауыр еңбек; балаларды тартып алып, тегін өзгертті

Көптеген тұтқындар жергілікті қазақтардың оларды тамақтандырып, туғандай қабылдағанын еске алды (Г. И. Левинсон).

6. Ақтау. 1950-жылдардан, 1980-жылдардың соңында Алаш қайраткерлері ақталды; 1993 жылы «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын ақтау туралы» заң қабылданды; Алматы облысындағы Жаңалық ауылында жаппай жерлеу орнында мемориал салынды; 2020 жылдан мемлекеттік комиссия жұмыс істейді: 2,6 млн-нан астам құжат құпиясыздандырылып, 311 мың адам ақталды.

Кеңгір көтерілісі. Кеңгір — Степлагтың 3-бөлімшесі. Көтеріліс 1954 жылғы 16 мамыр — 26 маусымда, шамамен 40 күн болды; тұтқындар К. И. Кузнецов басқарған комиссия құрды. 26 маусымда таңертең лагерь танкімен басып алынды. Құрбандар саны туралы деректер әртүрлі.

Мысалдар

1. ҚАРЛАГ орталығы? Долинка кенті. Тұзақ: АЛЖИР — Ақмолада, ҚАРЛАГ-тың бөлімшесі.
2. 1938 жылғы 25 ақпанда атылғандар? С. Сейфуллин, С. Асфендияров, Т. Жүргенов, С. Меңдешев т.б. (39 адам).
3. Қуғын-сүргін тек 1937 жылы басталды ма? Жоқ: Алашордашыларды тұтқындау 1928 жылы басталды.
4. Байтұрсынұлы мен Дулатұлының тағдыры? Байтұрсынұлы атылды, Дулатұлы лагерьде қаза тапты.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қуғын-сүргінді тек 1937 жылмен шектеу.
• ҚАРЛАГ (Қарағанды) мен АЛЖИР-ді (Ақмола) шатастыру.
• АЛЖИР-ді ерлер түрмесі деп ойлау — онда әйелдер, аналар, қыздар отырды.
• «Ақ жол» журналы мен «Қазақ» газетін шатастыру.
• Жергілікті халық тұтқындарға дұшпандық танытты деу.

Өзіңді тексер

1. Еңбекпен түзеу лагерлері туралы ереже қашан бекітілді? — 1930 жылғы 7 сәуірде.
2. 1930–1950 жылдары Қазақстан лагерлері арқылы қанша адам өтті? — 2 млн-нан астам.
3. АЛЖИР-ге алғашқы әйелдер қашан әкелінді? — 1938 жылғы қаңтарда.
4. 1922 жылы қазақтар партия мүшелерінің қанша бөлігін құрады? — 6,3 %.
5. Ақтау туралы заң қай жылы қабылданды? — 1993 жылы.