Қазақстан тоталитарлық жүйенің нығаюы кезеңінде

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 86–89, 92, 94-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 95–97, 100–102-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 98–100, 102, 103-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 97–100, 103-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.4.2.1 Қазақстанды индустрияландыру 1925–1941 (8); 8.3.1.7 Голощекиннің «Кіші Қазаны» және әміршіл-әкімшіл жүйенің салдары (8); 8.4.1.2 Күштеп ұжымдастырудың ауыл шаруашылығына зардабы (8); 8.1.1.1 Ұжымдастыру мен аштықтың демографиялық салдары (8).

Негізгі ұғымдар

• Индустрияландыру — ірі, ең алдымен ауыр өнеркәсіп құру; шешімін 1925 жылы партияның XIV съезі қабылдады.
• «Кіші Қазан» — Ф. И. Голощекиннің ауылды «кеңестендіру» саясаты (1925 жылдан).
• Тәркілеу — 1928 жылғы 27 тамыздағы декрет бойынша ірі байлардың мал-мүлкін алу.
• Ұжымдастыру — 1927 жылғы желтоқсандағы БК(б)П XV съезі бағыты; көшпелілерді күштеп отырықшыландыру.
• «Бесеудің хаты» — 1932 жылғы 4 шілдеде бес зиялының ұжымдастыру әдістеріне қарсы жазған хаты.

Теория

1. Индустрияландыру. Революцияға дейінгі өнеркәсіп әлсіз еді: ұсақ кәсіпорындар, темір жолдан алыс шахталар, ескі жабдық. Қаржы шаруаны астықты арзанға сатуға мәжбүрлеу және ұжымдастыру есебінен табылды. Геологиялық барлауға 50-ден астам іздеу отряды шықты: Н. С. Курнаков Қазақстанды «біртұтас металлогендік аудан» деді, И. М. Губкин Орал–Жем мұнай алабын зерттеді, Қ. И. Сәтбаев Жезқазған мысының болашағын дәлелдеді. 1928–1940 жылдары темір жол 6581 км-ге жетті; Түрксіб 1931 жылға қарай аяқталды. Бірінші бесжылдық (1928–1932) — Риддер, Қарсақбай, Қарағанды; екінші (1933–1937). 1941 жылға қарай 700 кәсіпорын салынды; өнеркәсіп үлесі 6,3 %-дан (1920) 60 %-ға өсті; республика индустриялық-аграрлық болды. КСРО-да қорғасыннан 1-орын, тас көмір мен мұнайдан 3-орын алды. Кемшіліктері: шикізаттық бағыт (мұнай өңдейтін бір де зауыт болмады), ауылдың есебінен жүргізілді, 1931–1940 жылдары сырттан 559 мың жұмысшы әкелінді. С. Сәдуақасов өңдеу салаларын дамытып, жергілікті кадр даярлауды ұсынды — Голощекин мұны «жергілікті ұлтшылдық» деп атады.

2. «Кіші Қазан» және тәркілеу. 1925 жылы республика басшылығына орталықтың адамы Ф. И. Голощекин келді. Ол қазақ ауылында кеңес билігі орнамаған, билік байлардың қолында деп мәлімдеп, «Кіші Қазанды» ұсынды. С. Сәдуақасов пен С. Қожанов «ұлтшылдық» үшін айыпталды, С. Сейфуллин, Н. Нұрмақов, С. Меңдешев қудаланды. 1926–1927 жылдары егістік пен шабындық жер қайта бөлінді; 1927 жылы байлар сайлау құқығынан айырылды; 1927 жылғы қарашада VI партия конференциясы бай шаруашылықтарын жоюды шешті. 1928 жылғы 27 тамыздағы декрет бойынша тәркілеу шегі: көшпелі аудандарда 400-ден, жартылай көшпелі аудандарда 300-ден, отырықшы аудандарда 150-ден астам бас мал. 1000-нан астам шаруашылық мүлкінен айырылып, 145 мыңдай бас мал алынды; соққы орташаларға да тиді.

3. Күштеп ұжымдастыру. Ұжымшарларға тартылған шаруашылықтар: 1928 — 2 %, 1930 жылғы 1 сәуір — 50,5 %, 1931 жылдың күзі — 65 %-ға жуық, 1934 — 89,9 %. Көшпелілер бір күнде егіншіге айналуы тиіс болды: киіз үйлер бір жерге тігіліп, мал ортақ деп жарияланды; су мен жайылымсыз мал қырылды. Астық дайындау тінту, тұтқындау, сот үкімдері арқылы жүрді; 33 мыңнан астам адам қудаланды. Мал саны 40 млн-нан астам бастан 1933 жылы 4,5 млн-ға дейін азайды. Қарсылық: 1929 жылы Сырдария және Қостанай округтерінде, Созақта (5 мыңдай адам), Жетісуда (Ақсу–Абакумовка, Балқаш) көтерілістер болды. 1928–1932 жылдары 519 жаппай наразылық тіркелді (127 000-нан астам қатысушы), 883 адам атылды.

4. 1931–1933 жылдардағы аштық және демографиялық салдары. 1929–1930 жылдардың қысы жұт болды. Оқулық бойынша 1931–1933 жылдары аштықтан 2 млн-нан астам адам — қазақ халқының жартысына жуығы қаза тапты. ОГПУ деректері бойынша 1 млн-нан астам адам республикадан тыс жерлерге (Батыс Сібір, Орта Еділ, Тәжікстан, Өзбекстан) және шетелге (Қытай, Иран, Ауғанстан) көшті. 1930–1931 жылдары басқа республикалардан 360 мыңдай «кулак» жер аударылды — бұл қазақтардың үлесін кемітті. 1928–1938 жылдары 800 мыңнан астам адам саяси қуғынға ұшырады.

5. Зиялылардың көзқарасы. Алаш зиялылары 1926–1928 жылдары-ақ көшпелі мал шаруашылығы далаға лайық екенін айтты. О. Исаев Сталинге жаппай көшу мен аштық, жергілікті органдардың жалған есебі туралы жазды; Т. Рысқұлов 1933 жылы малды жеке меншікке таратуды ұсынды. 1932 жылғы 4 шілдеде Ғ. Мүсірепов, М. Ғатаулин, М. Дәулетқалиев, Е. Алтынбеков, Қ. Қуанышев «Бесеудің хатын» жазды: мал саны 40 млн-нан 5 млн-ға, яғни 1/8-ге дейін азайғанын көрсетті. 1933 жылы Голощекин орнынан алынып, бірінші хатшы Л. Мирзоян болды. Хатқа қол қойғандар қудаланды.

Мысалдар

1. Көшпелі аудандарда тәркілеу шегі? 400 бастан астам мал (1928). Тұзақ: 150 — отырықшы аудандар шегі.
2. «Бесеудің хаты» қашан жазылды? 1932 жылғы 4 шілдеде. Тұзақ: тәркілеу декретімен (1928) шатастыру.
3. Түрксібтің аяқталуы? 1931 жылға қарай.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• «Кіші Қазанды» Ленинге телу — бұл Голощекиннің саясаты.
• Тәркілеуге тек байлар ұшырады деу — орташалар да зардап шекті.
• 1921–1922 және 1931–1933 жылдардағы аштықтарды шатастыру.
• Бесжылдықтарды шатастыру: І — 1928–1932, ІІ — 1933–1937.
• Сәдуақасовты Голощекиннің жақтасы деу.

Өзіңді тексер

1. Индустрияландыру туралы шешімді қай съезд қабылдады? — Партияның XIV съезі (1925).
2. Жезқазған мысының болашағын кім дәлелдеді? — Қ. И. Сәтбаев.
3. 1934 жылы шаруашылықтардың қанша пайызы ұжымдастырылды? — 89,9 %.
4. 1933 жылы мал саны қаншаға дейін азайды? — 4,5 млн басқа.
5. Голощекиннің орнына кім келді? — Л. Мирзоян (1933).