Қазақстандағы Кеңес үкіметінің орнығуы. «Үш Жүз» қазақ социалистік партиясы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 54–57, 60, 61-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 54–67-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 11, 37, 53, 57, 60, 64, 71, 74, 80, 85-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 64–67-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 56-б.
• Кабульдинов З. Е., Сандыбаева А. Д., Лебаев Ф. Р. «История Казахстана», 11 класс, часть 2, Атамура, 2020, с. 61–62

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.3.1.2 1917–1920 жылдардағы азамат соғысы жылдарындағы Қазақстан (8); 11.3.2.2 Қазақ мемлекеттілігінің даму жолдары туралы ұлттық зиялылардың көзқарастары (11); Қайталау: 1900 жылдан 1920-жылдардың басына дейінгі Қазақстан (8); 8.1.2.1 Алашорда мен Түркістан автономиясын құрудағы зиялылардың рөлі (8).

Негізгі ұғымдар

• Қазан төңкерісі — 1917 жылғы 25 қазан (7 қараша); Уақытша үкімет құлатылып, Ленин бастаған Халық Комиссарлары Кеңесі құрылды.
• Кеңес билігінің орнығуы Қазақстанда 1917 жылғы қазанның соңынан 1918 жылғы наурызға дейін негізінен қалаларда және темір жол бойында жүрді.
• «Үш жүз» — 1917 жылы құрылған солшыл, радикалдық партия; негізін қалаған — Мұқан Әйтпенов; кедейлер мүддесін қорғап, большевиктерді қолдады.
• Азамат соғысы — 1918 жылғы 25 мамырдағы Чехословак корпусының бүлігінен 1920 жылғы наурызда Жетісу майданының жойылуына дейін.

Теория

1. Төңкерістің алғышарттары. 1917 жылы бағаның өсуі (бір пұт астық жыл ішінде шамамен 30 есе қымбаттады), аштық, қосөкіметтілік, ескі аппараттың сақталуы. 1917 жылғы 25 қазанда (7 қарашада) Әскери-революциялық комитет Уақытша үкіметтің құлатылғанын жариялады; Ленин бастаған ХКК құрылды; Кеңестердің II съезі Бейбітшілік және Жер туралы декреттер қабылдады; қарашада «Ресей халықтары құқықтарының декларациясы» (өзін-өзі билеу құқығы) және мұсылмандарға үндеу жарияланды.

2. Кеңес билігінің орнығуы. Қазақстанда кеңес билігі 1917 жылғы қазанның соңынан 1918 жылғы наурызға дейін, негізінен қалаларда және темір жол бойында орнады. 1918 жылғы 2–3 наурызға қараған түні Верныйда большевиктердің қарулы көтерілісі басталды. Қазақтар кеңестерді «бөтен» құбылыс ретінде қабылдады; ауылда таптық күрес болған жоқ. Газеттер жабылды: 1918 жылы «Қазақ» газетіне тыйым салынды, «Алаш» пен «Шура-и-ислами» қызметі тоқтатылды.

3. «Үш жүз» партиясы. 1917 жылы құрылды, негізін қалаған — Мұқан Әйтпенов. Ол ұлттық-демократиялық бағыттағы «Алашқа» қарсы солшыл, радикалдық бағытты білдірді: кедейлердің мүддесін қорғап, большевиктерді қолдады және олармен бірге күресті. Баспасөз органы — «Үш жүз» газеті, 1917–1918 жылдары Петропавлда шықты. Салыстыру: «Алаш» — ұлттық автономия, жер мен тіл, парламенттік эволюциялық жол, тірегі «Қазақ» газеті; «Үш жүз» — таптық ұстаным, большевиктермен одақ. Екі бағыт та қазақ халқының мүддесін қорғауды көздеді, айырмашылық әдістер мен әлеуметтік тіректе болды.

4. Интервенция және азамат соғысы. 1918 жылғы 25 мамырда Чехословак корпусының бүлігі азамат соғысын іс жүзінде бастады. Дутов орынборлық және оралдық казактармен, орталығы Омбыда болған Колчак әскері Қазақстанның Солтүстігін, Шығысын және Орталығының едәуір бөлігін басып алды. Колчак қазақ автономиясына қарсы болды (1918 жылы қазанда Алашорда қызметіне тыйым салды). 1918 жылы тамызда Семейде алғашқы Алаш атты әскер полкі құрылды; қазақтар Қызыл Армия қатарына да кірді; партизандар соғысты (Черкасск қорғанысы); Ә. Жангелдиннің экспедициясы Ақтөбе майданын қарумен жабдықтады. Бір отбасы мүшелері майданның әр жағында болуы мүмкін еді.

5. Соғыстың аяқталуы және салдары. 1919 жылдың жазында Колчак талқандалды, 1919 жылдың соңына қарай аумақ түгелге жуық азат етілді; 1920 жылы наурызда Жетісу майданы жойылды — соңғы шайқас. Атамандар Дутов пен Анненков ерекше қатыгездік көрсетті. Шаруашылық байланыстар үзілді, ақша құнсызданды; 1913 жылмен салыстырғанда көмір өндіру 5 есе, мұнай өндіру 4 есе қысқарды.

6. Күштердің орналасуы (сызба). Қызылдар (кеңестер, «Үш жүз»); ақтар (Колчак, Дутов, Анненков); ұлттық автономиялар (Алашорда, Түркістан автономиясы). Алаш автономия іздеп, ақтармен де одақтасты, қайшылықта да болды — оны ақтармен теңестіруге болмайды.

Даталар

Күні	Оқиға
1917, 25 қазан (7 қараша)	Қазан төңкерісі
1917, қараша	Ресей халықтары құқықтарының декларациясы
1918, 2–3 наурыз	Верныйдағы большевиктер көтерілісі
1918, 25 мамыр	Чехословак корпусының бүлігі
1918, тамыз	Семейде Алаш атты әскер полкі
1919, жаз	Колчактың талқандалуы
1920, наурыз	Жетісу майданының жойылуы

«Үш жүз» партиясы. 1917 жылдың күзінде Омбыда құрылды; басшысы М. Әйтпенов, орынбасары К. Тоғысов; белсенділері Ш. Әлжанов, Ә. Досов, Ы. Қобеков. Бағдарламасы: соғысты тоқтату, отырықшылыққа көшу, әдет-ғұрып пен шариатқа негізделген жаңа заң жинағы, мектеп ашу, кедейлерге көмек; қазақ автономиясына қарсы болды. 1918 жылы сәуірде шамамен мың мүшесі болды.

Мысалдар

1. «Үш жүз» партиясының баспасөз органы қай қалада шықты? Петропавлда (1917–1918). Тұзақ: «Қазақ» газеті — Орынборда, «Алаштың» органы.
2. Азамат соғысының іс жүзінде басталуы? 1918 жылғы 25 мамырдағы Чехословак корпусының бүлігі.
3. Колчак Алаш автономиясына қалай қарады? Мойындамады, 1918 жылы қазанда қызметіне тыйым салды.
4. Кеңес билігі Қазақстанда бір айда орнады ма? Жоқ: 1917 жылғы қазаннан 1918 жылғы наурызға дейін, содан соң соғыс жүрді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Кеңес билігі бір айда орнады деу.
• Колчакты Алашорданы қолдады деп есептеу.
• Алашты ақтармен теңестіру.
• «Үш жүз» бен «Алашты» бір бағыт деу — «Үш жүз» большевиктерді қолдаған солшыл партия.
• Соңғы шайқас 1919 жылы болды деу — Жетісу майданы 1920 жылы наурызда жойылды.

Өзіңді тексер

1. «Үш жүз» партиясының негізін кім қалады? — Мұқан Әйтпенов (1917).
2. Колчак әскерінің орталығы қай қала болды? — Омбы.
3. Алғашқы Алаш атты әскер полкі қайда, қашан құрылды? — Семейде, 1918 жылы тамызда.
4. Ақтөбе майданын жабдықтаған экспедицияны кім басқарды? — Ә. Жангелдин.
5. 1913 жылмен салыстырғанда көмір өндіру неше есе қысқарды? — 5 есе.