Қазақ Автономиялы Кеңестік Социалистік Республикасының құрылуы

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 11, 37, 53, 57, 60, 64, 71, 74, 80, 85-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 64–68-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 37–40-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 54, 60–66, 68–70-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 54, 60–66, 68–75-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 70-б.
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 181-б.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: Қайталау: 1900 жылдан 1920-жылдардың басына дейінгі Қазақстан (8); 8.3.1.6 Ұлттық автономиялардың маңызы мен нәтижелері (8); 8.3.1.4 «Алаш» партиясының бағдарламасы (8); 11.1.4.4 «Автономиялық кеңес республикасы», «кеңес одағы республикасы», «унитарлы мемлекет» ұғымдары (11); 11.1.4.5 Кеңестік кезеңдегі қоғамдық-саяси дамудың жетістіктері мен қайшылықтары (11).

Негізгі ұғымдар

• Автономиялық кеңес республикасы — Кеңес мемлекеті құрамында өзін-өзі басқару құқығы берілген, бірақ толық егемендігі жоқ, орталыққа бағынышты құрылым.
• Одақтық республика — КСРО құрамына мемлекет ретінде енген, номиналды түрде егемендігі жарияланған республика; мәртебесі автономиядан жоғары.
• Унитарлы мемлекет — құрамында егеменді бірліктер жоқ, біртұтас орталық билігі бар мемлекет (тәуелсіз Қазақстан).
• 1920 жылғы 26 тамыз — Қырғыз (Қазақ) АКСР-ін құру туралы декрет.

Теория

1. Алғышарттар. 1919 жылғы 10 шілдеде Қазақ (Қырғыз) өлкесін басқару жөніндегі әскери-революциялық комитет (Қазревком) құрылды. Алашорда таратылып (1920 жылғы 5 наурыз), Кеңес үкіметі қазақ мемлекеттілігін өз үлгісімен — пролетариат диктатурасы мен таптық күрес негізінде құруға кірісті.

2. Қазақ АКСР-інің құрылуы. 1920 жылғы 26 тамызда Қырғыз (Қазақ) АКСР-ін құру туралы декрет шықты. 1920 жылғы 4–12 қазанда Орынборда Кеңестердің құрылтай съезі өтті; 12 қазан — қазақ кеңестік мемлекеттілігінің құрылған күні. Республика РКФСР құрамындағы автономия мәртебесін алды, яғни толық егемендігі болмады.

3. Аумақтың қалыптасуы және атауды қалпына келтіру. 1925 жылы халықтың тарихи атауы «қазақ» қайтарылды (1925 жылғы сәуірдегі Кеңестердің V съезі), астана Орынбордан Қызылордаға көшірілді, республика аумағы 2,7 млн шаршы шақырымға жетті. 1929 жылы астана Алматыға көшірілді. 1936 жылғы 5 желтоқсанда КСРО Конституциясы бойынша Қазақ АКСР-і одақтас республика — Қазақ КСР-і болып қайта құрылды.

4. Мемлекеттілік формасының эволюциясы. Тізбек: автономия (1920) → одақтас республика (1936) → егемендік туралы Декларация (1990 жылғы 25 қазан) → Тәуелсіздік туралы заң (1991 жылғы 16 желтоқсан). Кеңестік кезеңде республиканың номиналды егемендігі мен нақты бағыныштылығы арасында қайшылық болды: шешімдер орталықта қабылданды, ұлттық мүдделер орталық мүддеге бағындырылды.

5. Зиялылардың рөлі. Алаш зиялылары ұлттық бірлік пен аумақтық тұтастық идеясын негізге алды: Алаш автономиясы Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстарын, Закаспий облысы мен Алтай губерниясының қазақ аудандарын біріктіруді көздеді. Алашорда мен Түркістан автономиясы мемлекеттілік дәстүрін жаңғыртып, Қазақ АКСР-інің одақтас республикаға айналуында рөл атқарды. Түркістан автономиясының тәжірибесі (М. Тынышбаев, М. Шоқай) қазақтардың оңтүстік аймақтардағы мүддесін көтерді. Алайда кейін Алаш қайраткерлері қуғын-сүргінге ұшырады.

6. Кеңестік мемлекеттіліктің бағасы. Жетістіктері: мемлекеттілік мәртебесі біртіндеп көтерілді, білім мен ғылым құрылымдары қалыптасты, сауаттылық артты. Қайшылықтары: орталықтандырылған басқару, күштеп ұжымдастыру мен ашаршылық, саяси қуғын-сүргін, экологиялық зардап.

Даталар

Күні	Оқиға
1919, 10 шілде	Қазревкомның құрылуы
1920, 26 тамыз	Қырғыз (Қазақ) АКСР-ін құру туралы декрет
1920, 4–12 қазан	Орынбордағы Кеңестердің құрылтай съезі
1925	«Қазақ» атауының қайтарылуы, астана — Қызылорда
1929	Астана — Алматы
1936, 5 желтоқсан	Қазақ КСР-і — одақтас республика

ҚазРевком. В. И. Ленин қол қойған РКФСР ХКК-нің 1919 жылғы 10 шілдедегі декретімен құрылды, мемлекеттік биліктің жоғары органы болды. Қарамағына Астрахан губерниясының қазақ мекендеген бөлігі, Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары кірді.

Межелеу. 1924–1925 жылдардағы ұлттық-аумақтық межелеу нәтижесінде жаңа одақтас және автономиялық республикалар құрылды. 1925 жылы республика ҚазАКСР аталып, астанасы Ақмешіт (Қызылорда) болды; 1929 жылы астана Алматыға көшірілді.

Мысалдар

1. Қазақ кеңестік мемлекеттілігінің құрылған күні? 1920 жылғы 12 қазан (құрылтай съезінің соңғы күні). Тұзақ: 26 тамыз — декрет күні.
2. Автономиялық және одақтық республиканың айырмашылығы? Автономия толық егемендігі жоқ, РКФСР құрамында; одақтық республика КСРО құрамына мемлекет ретінде енген, мәртебесі жоғары, бірақ шешімдер бәрібір орталықта.
3. 1925 жылы астана қайда көшірілді? Орынбордан Қызылордаға.
4. Тәуелсіз Қазақстан қандай мемлекет? Унитарлы мемлекет — федерация емес.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Алашорда мен Қазақ АКСР-ін бір құрылым деу — АКСР-ді большевиктер басқа қағидамен құрды.
• Автономиялық және одақтық республиканы бір мәртебе деп санау.
• 1920 (АКСР) мен 1936 (одақтас республика) жылдарын шатастыру.
• Кеңестік номиналды егемендікті нақты егемендік деп қабылдау.
• Унитарлы мемлекетті федерация деп түсіну.

Өзіңді тексер

1. Қырғыз (Қазақ) АКСР-ін құру туралы декрет қашан шықты? — 1920 жылғы 26 тамызда.
2. Құрылтай съезі қай қалада өтті? — Орынборда (1920 жылғы 4–12 қазан).
3. 1925 жылы республика аумағы қанша болды? — 2,7 млн шаршы шақырым.
4. Қазақ КСР-і қашан құрылды? — 1936 жылғы 5 желтоқсанда.
5. Алаш автономиясы қай облыстарды біріктіруді көздеді? — Бөкей Ордасы, Орал, Торғай, Ақмола, Семей облыстары, Закаспий және Алтай губерниясының қазақ аудандары.