Қазақстан Ұлы Отан соғысы жылдарында

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 147–153, 164-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 148, 152–154-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 157, 160–162, 166-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 156, 157, 160, 161, 163-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 173–178-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 8.3.2.1 Қазақстандықтардың жеңіске қосқан үлесі: майдан, тыл, партизандар (8); 8.3.2.2 Бауыржан Момышұлы (8); 8.1.2.2 Соғыс жылдарындағы халықтың әлеуметтік жағдайы (8); 8.4.2.2 Қазақстан экономикасын соғыс жағдайына бейімдеу: «майдан арсеналы» (8); 8.1.1.1 Қазақстанға жер аударылған халықтар (8).

Негізгі ұғымдар

• 1941 жылғы 22 маусым — Германияның КСРО-ға шабуылы; 1945 жылғы 9 мамыр — соғыстың аяқталуы.
• Қазақстан әскерге 1 млн 200 мыңнан астам адам берді; 1996 жылғы дерек бойынша 602 939 қазақстандық қаза тапты.
• «Майдан арсеналы» — эвакуацияланған 300-ден астам зауыт пен жаңа кен орындары есебінен әскерді металл, отын, азық-түлікпен қамтамасыз ету.
• Арнайы қоныстанушылар — Қазақстанға күштеп жер аударылған халықтар.

Теория

1. Жұмылдыру және ұлттық құрамалар. 1941 жылғы 14 қарашада Қазақстан КП ОК ұлттық құрамалар жасақтау туралы қаулы алды: атқыштар бригадаларының жиын пункттері — Алматы мен Ақтөбе, атты әскер дивизияларының — Ақмола мен Жамбыл.

2. Майдандағы ерлік. 316-атқыштар дивизиясы (генерал-майор И. В. Панфилов, Алматыда жасақталған) Мәскеуді 30 шақырымдық учаскеде қорғады; 28 жауынгер Кеңес Одағының Батыры атанды; Панфилов Волоколамск түбінде қаза тапты. 387-дивизия (Ақмола) Сталинградта соғысты; 38-бригада 73-гвардиялық «Сталинград» дивизиясы болды; Г. Сафиуллиннің 73-дивизиясы Абганерово стансасында 18 мыңнан астам тұтқын алды. Бауыржан Момышұлы 1941 жылы аға лейтенант шенінде батальон командирі ретінде бөлімшесін қоршаудан алып шықты; 8-гвардиялық (бұрынғы 316-Панфилов) дивизиясы шайқастарының бәріне қатысты; соғысты полковник болып аяқтады; Кеңес Одағының Батыры атағы қайтыс болғаннан кейін, 1990 жылғы 11 желтоқсанда берілді. Мәскеу шайқасында М. Ғабдуллин мен Т. Тоқтаров та ерлік көрсетті. Ұшқыш Нүркен Әбдіров (1942); Днепрде ең жас батыр Жәнібек Елеуісов (18 жаста). Мәншүк Мәметова (пулеметші, 1943) және Әлия Молдағұлова (мерген) — Кеңес Одағының Батырлары; Сұлтан Баймағамбетов (1943) дзотты кеудесімен жапты. Майданда 9,5 мың қазақстандық әйел болды.

3. Партизандар және марапаттар. 3,5 мыңдай қазақстандық партизан отрядтарында соғысты: Қасым Қайсенов (Украина), Ғалым Омаров, Ғалым Ахмедияров (Белоруссия). 500-ден астам қазақстандық Кеңес Одағының Батыры атанды; төрт ұшқыш — екі мәрте Батыр (Т. Бигелдинов, Л. Беда, И. Павлов, С. Луганский); 110-нан астамы Даңқ орденінің толық иегері. Рейхстагты алуға Р. Қошқарбаев қатысты; С. Нұрмағамбетов 1945 жылғы 24 сәуірде Берлинге кірді.

4. Экономиканы соғысқа бейімдеу. МҚК үш міндет қойды: Оңтүстік Орал әскери-өнеркәсіп кешенін металмен, әскерді мұнай өнімдерімен, өнеркәсіп пен әскерді азық-түлік пен киіммен қамтамасыз ету. Украина, Мәскеу, Ростовтан 300-ден астам зауыт көшірілді (Алматы, Орал, Петропавл, Шымкент, Қарағанды, Ақтөбе, Семей). Алғашқы бір жарым жылда 25 кеніш, 19 көмір шахтасы, 4 мұнай кәсіпшілігі, 1 мұнай өңдеу зауыты іске қосылды. Шығыс Қоңырат (молибден), Жезді (марганец), Текелі, Өскемен (қорғасын–мырыш) салынды. Он оқтың тоғызы қазақстандық қорғасыннан құйылды: 1941–1945 жылдары Шымкент пен Лениногорскіде 563 036 т қорғасын балқытылды. Донбасс жоғалғаннан кейін Қарағанды қажетті отынның 65 %-ын берді. Қандыағаш–Орск, Мақат–Орск, Ақмола–Магнитогорск темір жолдары салынды. Әскери техникаға халық 480,3 млн сом жинады.

5. Тылдағы халық. Еңбек тәртібі: 11 сағаттық жұмыс күні, 6 күндік апта, демалыс жойылды, жұмыстан қашқаны үшін 5–8 жыл, карточкалық жүйе. Өнеркәсіптегі әйелдер үлесі 50 %-ға дейін. Шығанақ Берсиев гектарынан 202 центнерден астам тары алды (1943), Ыбырай Жақаев күріштен рекорд жасады. Балалар үйлеріне 93 153 бала орналастырылды; Жұмабай Шаяхметов пен жұбайы Майнұр харьковтық Володя Малькоды асырап алды. Жаңа қалалар мен кенттер өсті (Теміртау, Текелі, Жезді). Майданға 7 416 трактор, 110 мың жылқы, 1600 вагон сыйлық жіберілді.

6. Жер аударылған халықтар. 1937 жылы Қиыр Шығыстан 100 мыңнан астам корей көшірілді; 1941 жылғы тамыздағы жарлықпен Еділ бойы немістерінің 440 мыңнан астамы Қазақстанға әкелінді; 1943–1944 жылдары Солтүстік Кавказ халықтары (шешендер мен ингуштар 406 мың, қарашайлар 45,5 мың, балқарлар 25 мың), қалмақтар, қырым татарлары т.б. 1936–1943 жылдары 1 млн 250 мыңдай адам жер аударылды. Қазақтар оларды үйіне алып, соңғы нанын бөлісті.

Мысалдар

1. Панфилов қай жерде қаза тапты? Мәскеу шайқасында, Волоколамск түбінде. Тұзақ: Сталинград деп жауап беру.
2. Б. Момышұлына Батыр атағы қашан берілді? 1990 жылы, қайтыс болғаннан кейін.
3. «Он оқтың тоғызы» нені білдіреді? Оқтардың тоғызы Шымкент пен Лениногорскідегі қазақстандық қорғасыннан құйылды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 316-дивизия (Панфилов, Мәскеу) мен 73-дивизияны (Сафиуллин, Сталинград) шатастыру.
• Момышұлын дивизия командирі деу — ол батальон командирі болды, дивизияны Панфилов басқарды.
• Республика тек эвакуацияланған зауыттарды қабылдады деу — жаңа шахталар мен кеніштер де салынды.
• Тылдағы жағдай жеңіл болды деу.

Өзіңді тексер

1. Қазақстан әскерге қанша адам берді? — 1 млн 200 мыңнан астам.
2. Екі мәрте Кеңес Одағының Батыры атанған қазақ ұшқышы? — Талғат Бигелдинов.
3. Соғыс жылдары Қарағанды қажетті отынның қанша пайызын берді? — 65 %.
4. Рейхстагқа ту тігуге қатысқан қазақстандық? — Рақымжан Қошқарбаев.
5. 1943 жылы гектарынан 202 центнерден астам тары алған кім? — Шығанақ Берсиев.