Қазақстан соғыстан кейінгі жылдарда (1946-1953 жылдар)

Оқулықтық тірек

• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 5–10-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 10, 12–15-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 15–19-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 26–30-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 5, 20–22-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 21–24-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 9.1.1.1 1939–1959 жылдардағы демографиялық өзгерістер (9); 9.4.1.1 Соғыстан кейінгі ауыл шаруашылығы (9); 9.4.2.1 Төртінші бесжылдық жылдарындағы өнеркәсіп (9); 9.2.3.1 Е. Бекмаханов және оның тарих ғылымына үлесі (9); 9.3.1.1 Қазақстан неге ядролық сынақ орнына айналды (9); 9.3.2.1 Әскери-өнеркәсіп кешенінің салдары (9).

Негізгі ұғымдар

• Төртінші бесжылдық (1946–1950) — басымдық ауыр өнеркәсіпке берілді.
• Әскери-өнеркәсіп кешені — қару-жарақ шығаратын кәсіпорындар жиынтығы; Қазақстанда 50-ге жуық қорғаныс кәсіпорны болды.
• Семей ядролық полигоны — 1949–1989 жылдары 456 жарылыс жасалды.
• «Бекмаханов ісі» — Кенесары көтерілісін ұлт-азаттық деп бағалаған тарихшыны қудалау (1950–1954).

Теория

1. Демография. 1939 және 1959 жылғы санақтар: жалпы халық 6 151 102 → 9 294 741; қазақтар 2 327 600 (37,84 %) → 2 787 309 (29,99 %); орыстар 39,97 % → 42,73 %; немістер 96 400 → 660 000. Қазақтар саны өскенімен, үлесі келімсектер мен жер аударылғандар есебінен азайды — демографиялық дағдарыс (себептері — 1931–1933 жылғы аштық пен соғыс). 1950 жылдан он жылдық білім, жалақыны көтеру, аурухана мен тұрғын үй салу, балалы әйелдерге жәрдемақы енгізілді; 1960–1962 жылдары «демографиялық жарылыс» болды.

2. Өнеркәсіп. 1946 жылғы наурызда КСРО Жоғарғы Кеңесі бесжылдық жоспар туралы заң қабылдады. Зауыттар бейбіт өнімге көшті (Алматыдағы Киров зауыты), 8 сағаттық жұмыс күні қалпына келтірілді, МҚК таратылды. Теміртау зауытында мартен пештері іске қосылды, Ақтөбеде ферроқорытпа зауытының үшінші кезегі, 1947 жылы Өскемен қорғасын-мырыш комбинаты алғашқы қорғасынды берді, Балқаш мыс қорыту зауыты кеңейді. 1950 жылға қарай мұнай өндіру соғысқа дейінгіден 52 %-ға асты; Екібастұзда көмір 1954 жылдан өндіріле бастады. 1950 жылы ұзындығы 483 км Мойынты–Шу желісі салынды; 1949 жылы Алматыда 56 қаланы байланыстырған автоматты телефон стансасы ашылды. Бесжылдықта 50 мың жұмысшы даярланды, бірақ жетпеді. Қорытынды: ауыр өнеркәсіп базасы құрылды, жеңіл және тамақ өнеркәсібі әлсіз қалды.

3. Ауыл шаруашылығы. Жұмыс күшінің тапшылығы, техниканың ескілігі, әкімшіл-күштеу әдістері; 1960 жылға дейін егісте көлік малы пайдаланылды. Колхозшыларға заттай ақы төленді, төлқұжаттары болмады — колхозға заңды түрде байланды. МТС-тер 1946 жылы колхоздардың 76 %-ын, бесжылдық соңында 95 %-ын қамтыды. Колхоздар ірілендірілді: 6 737 (1945) → 2 047 (1952). 1951–1952 жылдары мал саны күрт азайды. Еңбек озаттары: шопан Жазылбек Қуанышбаев, күрішші Ыбырай Жақаев, тарышы Шығанақ Берсиев; Н. Алдабергенов, Я. Геринг — Социалистік Еңбек Ерлері. Шаралар толық нәтиже бермеді.

4. Әскери-өнеркәсіп кешені және полигон. 50-ге жуық қорғаныс кәсіпорны КСРО армиясының жаяу әскер жауынгерлік машиналарының 18 %-ын, артиллерия жүйелерінің 11 %-ын шығарды: Алматы — торпедалар, Петропавл — орта қашықтықтағы баллистикалық зымырандар, Орал — кемелер қаруы, Өскемендегі Үлбі комбинаты — бериллий мен тантал. 1947 жылғы 21 тамызда полигонға қызмет ететін «Семей-21» жабық қаласын салу туралы қаулы шықты. Полигон Семей облысының бір бөлігін, Павлодар және Қарағанды облыстарының аудандарын алып жатты. Алғашқы сынақ — 1949 жыл; 1951 жылы уран бомбасы, 1953 жылы сутегі бомбасы сыналды. Неге Қазақстан: кең әрі сирек қоныстанған дала, құпиялылық, халықтың пікірі ескерілмеуі, әскери өнеркәсіптің дайын базасы. Салдары: денсаулыққа зиян, демографиялық қолайсыз аймақ, радиофобия (радиациядан қорқу), әлеуметтік салаға қаржының аз бөлінуі.

5. Қоғамдық-саяси өмір және «Бекмаханов ісі». Тоталитарлық жүйеде ұлттық зиялыларға қарсы науқан жүрді (Мәскеу мен Ленинградта — «Ленинград ісі», «Дәрігерлер ісі»). Ермұхан Бекмаханов (1915–1966) 1946 жылы докторлық диссертация қорғап, 1947 жылы «XIX ғасырдың 20–40-жылдарындағы Қазақстан» монографиясын шығарды; Кенесары Қасымұлы көтерілісін (1837–1847) ұлт-азаттық көтеріліс деп бағалады. Хроника: 1950 жылғы 26 қаңтарда «Правдада» мақала; 1951 жылғы 10 сәуірде ҚК(б)П ОК оны «буржуазиялық-ұлтшыл көзқарас» үшін айыптады; 1952 жылғы 5 қыркүйекте Шу ауданы Новотроицк ауылында тұтқындалды; 1952 жылғы 2 желтоқсанда 25 жылға сотталды; 1954 жылғы 16 ақпанда іс тоқтатылып, ақталды. «Ұлтшылдық» айыбы А. Жұбанов, Қ. Жұмалиев, Е. Ысмайылов, Б. Сүлейменовке тағылды; М. Әуезов пен Қ. Сәтбаев сынға ұшырады.

Мысалдар

1. Бекмахановқа үкім қашан шықты? 1952 жылғы 2 желтоқсанда, 25 жыл. Тұзақ: 5 қыркүйек — тұтқындалған күні, 1954 жыл — ақталған жыл.
2. Полигонда неше жарылыс жасалды? 1949–1989 жылдары 456 жарылыс.
3. 1959 жылы қазақтардың үлесі неге азайды? Халық келімсектер мен жер аударылғандар есебінен тезірек өсті.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қазақтар саны өссе, үлесі де өсті деп ойлау.
• МТС пен РТС-ті шатастыру — РТС кейін, шаруашылықтар техника сатып ала бастағанда пайда болды.
• Екібастұз көмірін төртінші бесжылдыққа жатқызу — 1954 жылдан өндірілді.
• Радиофобияны сәуле ауруымен шатастыру — бұл психологиялық қорқыныш.

Өзіңді тексер

1. «Семей-21» жабық қаласын салу туралы қаулы қашан шықты? — 1947 жылғы 21 тамызда.
2. Сутегі бомбасы қай жылы сыналды? — 1953 жылы.
3. Колхоздар саны 1952 жылы қаншаға дейін азайды? — 2 047-ге.
4. Бекмаханов қай көтерілісті ұлт-азаттық деп бағалады? — Кенесары Қасымұлы көтерілісін.
5. Үлбі комбинаты не өндірді? — Бериллий мен тантал.