DAMOO

Қазақстан тарихы · ҰБТ 2026 · 05. XX ғасырдың екінші жартысы - XXI ғасырдың басындағы Қазақстан

КСРО-ның ыдырауы. Қазақстандағы қоғамдық-саяси қозғалыстар

Тестті бастау

Тест тапсыру үшін жүйеге кіру немесе тіркелу керек.

Конспект

Оқулықтық тірек

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 9.3.1.7 Тәуелсіздікті жариялаудың тарихи маңызы (9); 9.3.1.3 1995 жылғы Конституция (9); 9.3.1.8 Тәуелсіз Қазақстанның қоғамдық-саяси дамуы (9); 9.3.2.2 Қазақстанның халықаралық аренада танылуы (9); 9.3.2.3 Аймақтық және халықаралық ұйымдармен байланыстар (9); 9.4.2.2 Нарықтық экономика: 1992–1997 жылдар (9); 9.1.1.2 1990 жылдардағы демографиялық үдерістер (9); 9.3.1.11 Астана — жаңа Қазақстанның нышаны (9).

Негізгі ұғымдар

  • Декларация — саясаттың негізгі қағидаларын салтанатты түрде жариялайтын құжат; Конституция — мемлекеттің негізгі заңы.
  • 1991 жылғы 16 желтоқсан — «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заң; Тәуелсіздік күні.
  • Көпвекторлық — барлық серіктестермен ынтымақтастық.
  • Тенге — 1993 жылғы 15 қарашадан айналымдағы ұлттық валюта.

Теория

1. Тәуелсіздікке жол. Тізбек: 1920 жылғы 26 тамыз — Қазақ АКСР-і; 1936 жылғы 5 желтоқсан — Қазақ КСР-і; 1990 жылғы 25 қазан — егемендік туралы Декларация; 1991 жылғы 16 желтоқсан — тәуелсіздік туралы заң. 1989 жылы қазақ тілі мемлекеттік тіл деп жарияланған Тілдер туралы заң қабылданды; 1989 жылы О. Сүлейменов бастаған «Невада–Семей» экологиялық қозғалысы құрылды; 1991 жылғы 29 тамызда Н. Назарбаевтың жарлығымен Семей полигоны жабылды — ядросыз саясаттың алғашқы қадамы. 1991 жылғы 28 тамызда Компартия қызметі тоқтатылды. 1991 жылғы 1 желтоқсанда Н. Назарбаев жалпыхалықтық сайлауда Президент болып сайланды; 10 желтоқсанда Қазақ КСР-і Қазақстан Республикасы болып аталды. Заңның маңызы: ел дамуының негізі болды; 1992 жылғы қаңтардың ортасына қарай 30-дан астам ел тәуелсіздікті мойындады (алғашқысы — Түркия, 17 желтоқсанда — АҚШ, 1992 жылғы 3 қаңтарда — ҚХР); 1992 жылғы 2 наурызда Қазақстан БҰҰ-ға мүше болды.

2. Институттардың қалыптасуы. 1992 жылғы 4 маусымда Ту мен Елтаңба бекітілді; 1992 жылғы қазанда алғашқы өз алтыны өндірілді. 1993 жылғы 28 қаңтарда тәуелсіз Қазақстанның алғашқы Конституциясы (4 бөлім, 21 тарау) қабылданды, бірақ тұрақсыз болды. 1995 жылғы 30 тамызда жалпыхалықтық референдумда жаңа Конституция қабылданды (8 212 773 азамат, 81,14 %); 9 бөлім, 99 бап. Қазақстан — демократиялық, зайырлы, құқықтық, әлеуметтік, унитарлы мемлекет, президенттік басқару нысаны; билік көзі — халық. Парламент екі палаталы: Сенат (жоғарғы) және Мәжіліс (төменгі). Конституцияға 1998, 2007, 2011, 2017, 2022 жылдары өзгерістер енгізілді; 2022 жылғы 5 маусымдағы референдум: «күшті Президент — ықпалды Парламент — есеп беретін Үкімет», Президенттің 7 жылдық бір мерзімі, өлім жазасына тыйым.

3. Нарыққа көшу қиындықтары. Шаруашылық байланыстар үзіліп, көп кәсіпорын тоқтады. 1992 жылғы 6 қаңтардан бағалар ырықтандырылды: бірінші кезеңде 186,4 есе, реформадан кейін 554,6 есе өсті. 1993 жылы банк-ақша жүйесі күйреп, 15 қарашада тенге енгізілді. 1994 жылы дағдарыс, жұмыссыздық, тапшылық шегіне жетті. 1995 жылы экономика алғаш жандана бастады, гиперинфляция жеңілді; 1997 жылдың басында инфляция тоқтап, өрлеу басталды; салық, қаржы-бюджет, жинақтаушы зейнетақы жүйелері құрылды.

4. Әлеуметтік-демографиялық үдерістер. 1990-жылдары табиғи өсім төмендеп, өзге ұлт өкілдерінің көшуі күшейді: 1993–1999 жылдары ТМД елдеріне 1 524,0 мың адам кетті. 1991 жылдан Моңғолия, Иран, Түркиядағы қазақтар оралды. 1999 жылғы санақ: 14 953 126 адам, қазақтар — 7 985 мың. 2005 жылы 57 850 қандас оралды; 2023 жылғы 14 қарашада халық саны 20 млн-ға жетті.

5. Халықаралық бедел және ұйымдар. Ядролық қарудан ерікті бас тарту: 1993 жылы ЯҚТШ-ға қосылу, 1994 жылы МАГАТЭ-ге кіру. 1993 жылғы қаңтарда Орталық Азияның бес мемлекеті Ортақ нарық туралы келісімге қол қойды; 1994 жылы Н. Назарбаев Еуразиялық мемлекеттер одағы идеясын ұсынды; 1995 жылғы желтоқсанда Ислам конференциясына толық мүше болды; 1996 жылы ШЫҰ-ның бастауы (бес мемлекет); 2014 жылғы 29 мамырда ЕАЭО туралы шарт жасалып, 2015 жылғы 1 қаңтардан күшіне енді. Бірінші діндер көшбасшыларының съезі — 2003 жылғы 24 қыркүйек (17 конфессия). 2010 жылы Қазақстан ЕҚЫҰ-ға төрағалық етті, Астанада ЕҚЫҰ саммиті өтті. 2017–2018 жылдары БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты емес мүшесі (Орталық Азиядан бірінші); 2017 жылдан Сирия бойынша Астана процесі; ЭКСПО-2017.

6. Астана. Себептері: геосаясат (Еуразия орталығы), қауіпсіздік (сыртқы шекарадан алыс), экономика, халықтар тепе-теңдігі. 1994 жылғы 6 шілде — көшіру туралы қаулы; 1997 жылғы 10 желтоқсаннан Ақмола — астана; 1998 жылғы 6 мамырда Астана болып аталды, 10 маусымда ресми таныстырылды; 1999 жылы ЮНЕСКО «Бейбітшілік қаласы» атағын берді. 2019 жылғы 23 наурызда Нұр-Сұлтан, 2022 жылғы 17 қыркүйекте қайта Астана атанды.

«Невада — Семей». О. Сүлейменов бастаған қозғалыс 1989 жылғы 28 ақпанда құрылды; КСРО-дағы алғашқы ядролық сынаққа қарсы қозғалыс. Полигон 1991 жылы жабылды (29 тамыздағы жарлық).

Тілдер туралы заң (1989 жылғы 22 қыркүйек): қазақ тілі — мемлекеттік тіл, орыс тілі — ұлтаралық қатынас тілі.

ЕҚЫҰ. 2010 жылы төрағалық етті; 2010 жылғы 1–2 желтоқсанда Астана саммитінде Астана декларациясы қабылданды.

ИЫҰ. 2011 жылғы 28–30 маусымда Астанада СІМК-нің 38-сессиясы өтті; Қазақстан төрағалық етіп, ұйым Ислам ынтымақтастығы ұйымы болып өзгертілді.

Мысалдар

  1. 1993 және 1995 жылғы Конституцияларды ажырат. 1993 жылғы 28 қаңтар — Жоғарғы Кеңес қабылдаған алғашқы Конституция; 1995 жылғы 30 тамыз — референдумда қабылданған қазіргі Конституция.
  2. Тенге мен бағаларды ырықтандыру? Ырықтандыру — 1992 жылғы 6 қаңтар; тенге — 1993 жылғы 15 қараша.
  3. Ақмола қашан Астана атанды? 1998 жылғы 6 мамырда; астана мәртебесі — 1997 жылғы 10 желтоқсаннан.

ҰБТ-дағы жиі қателер

  • Мойындау (басқа елдердің шешімі) мен мүшелікті (БҰҰ-ға қабылдану) шатастыру.
  • Ядролық қарудан бас тарту мәжбүрлі болды деу — ерікті болды.
  • Еуразиялық мемлекеттер одағы идеясын (1994) ЕАЭО шартымен (2014) шатастыру.
  • Астананы көшіру туралы қаулы (1994) мен астана болып жариялануды (1997) шатастыру.

Өзіңді тексер

  1. Қазақстан БҰҰ-ға қашан қабылданды? — 1992 жылғы 2 наурызда.
  2. Тәуелсіздікті алғаш мойындаған ел? — Түркия.
  3. 1995 жылғы Конституция неше баптан тұрады? — 99 бап.
  4. Қазақстан МАГАТЭ-ге қай жылы кірді? — 1994 жылы.
  5. Қазақстан ЕҚЫҰ-ға қай жылы төрағалық етті? — 2010 жылы.

Осы бөлімнің басқа тақырыптары