Ерте көшпенділер мәдениеті (сарматтар, сақтар, үйсіндер, қаңлылар, ғұндар)

Оқулықтық тірек

• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 91–93-бб.
• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 91, 94–96, 98-бб.
• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 99–104-бб.
• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 131, 139, 140, 142, 143-бб.
• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 166–169-бб.
• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 174–177-бб.
• Джандосова З.А. «Қазақстан тарихы. 10-сынып», Мектеп, 2019, 45-б.
• Джандосова З. А. «История Казахстана», 10 класс, Мектеп, 2019, с. 46

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 5.2.2.4 Есік обасынан табылған «Алтын адамның» ерекшеліктері (5); 5.2.2.1 Шілікті мен Бесшатыр ескерткіштерінің сипаттамасы (5); 5.2.2.3 Берел қорымының олжалары және сақтардың қолданбалы өнері (5); 5.2.2.6 Үйсіндер мен қаңлылардың мәдени мұрасы (5); 5.2.2.1 Сарматтардың археологиялық ескерткіштері (5); 5.1.1.2 Ежелгі Қазақстан адамдарының антропологиялық тұрпаты (5).

Негізгі ұғымдар

• Аң стилі — жан-жануар бейнесін алтын, күміс, ағаш, сүйекке салу өнері; көшпелілердің әлемдік өркениетке қосқан үлесі.
• «Патша обалары» — билеушілер жерленген ірі қорғандар (Шілікті, Бесшатыр, Есік).
• «Мәңгілік мұздық» — Берел обаларындағы тоң; мүрде мен бұйымдарды шірітпей сақтаған.
• Антропология — халықтың шығу тегін, түр-тұлғасын зерттейтін ғылым.

Теория

1. Сақтардың ескерткіштері.

Ескерткіш	Орны	Негізгі деректер
Есік қорымы	Жетісу	40-тан аса оба; Есік обасы — диаметрі 60 м, биіктігі 6 м; 1969 жылы К. Ақышев ашқан
Шілікті	Шығыс Қазақстан	51 оба, ең үлкендері диаметрі 100 м, биіктігі 8–10 м; С. С. Черников 1949 жылдан 13 обаны қазды; 2003 жылдан Ә. Төлеубаев зерттейді
Бесшатыр	Іле өзені бойы	31 оба; 1957–1958 жылдары К. Ақышев зерттеген; I обаның диаметрі 52 м, биіктігі 7,6 м
Берел	Шығыс Қазақстан, Катонқарағай ауданы, Бұқтырма өзені	72 оба, оның 30-ы ірі; «мәңгілік мұздық»

2. «Алтын адам». Есік обасының бүйірдегі тоналмаған қабірінен табылды. Киімі басынан аяғына дейін алтынмен апталған; аң стилінде жасалған 4000-ға жуық алтын қапсырма табылды. Антропологтар бойынша — б.з.б. IV–III ғасырларда өмір сүрген 17–18 жастағы сақ ханзадасы, Жетісудағы тиграхауда («шошақ бөрікті») сақтардың билеуші әулетінен. Шошақ бөрігінің биіктігі — 70 см, оған жылқы, барыс, таутеке, құс бейнелі 150-дей алтын қапсырма тағылған; мойнында жолбарыс басты алқа, қасында темір семсер, ақинақ. Қабірден 26 әріпті жазуы бар күміс тостаған табылды — «Есік жазуы». Елтаңбадағы қанатты пырақтар және Алматыдағы «Тәуелсіздік» монументі осы олжамен байланысты.

3. Шілікті мен Бесшатыр. Шіліктідегі Бәйгетөбе обасының бөренеден қиюластырылған қабірханасынан 4303 алтын зат табылып, ол «үшінші Алтын адам» аталды; тас 15 км, бөрене 40 км жерден әкелінген. Бесшатыр обасы үйіндісінің астынан тяньшань шыршасынан салынған ағаш құрылыс табылды — «Сақ пирамидалары», Орта Азия мен Қазақстандағы жер бетіне ағаштан салынған ең ежелгі сәулет ескерткіштері.

4. Берел және аң стилі. Балқарағай табыттан сақ патшасы мен жұбайының денесі табылды, олармен бірге 13 жылқы жерленген; ағаш, сүйек, алтын, былғары, киіз бұйымдар сақталған. Аң стилінің үш кезеңі: 1) көне — аң қозғалыссыз тік тұрады; 2) гүлденген — аңдар қимылда, шайқаста; 3) құлдырау — аң ою-өрнекке ауысып, полихромды стиль пайда болады. Мазмұны діни түсінікпен және тотемдермен байланысты. Ою-өрнек түрлері: геометриялық, өсімдік, жануар тектес, рәміздік.

5. Үйсіндер мен қаңлылар. Талас бойынан сына жазулар табылған; қытай деректері қаңлы жазуының көлденең жазылғанын растайды. Қаңлыларда қос және бес ішекті аспаптар, дабыл, сыбызғы, сырнай болды. Қаңлылар заманында Тараз, Түркістан, Отырар, Испиджаб (Сайрам) пайда болды; ескерткіштері — Қауыншы, Жетіасар, Отырар-Қаратау мәдениеттері. Үйсіндерде зергерлік өнер дамыды; астанасы Чигучен орнынан сарайлар табылды. Наным-сенім: мал пірлері (Шопаната — қой, Қамбарата — жылқы, Зеңгібаба — сиыр, Ойсылқара — түйе), Ұмай ана, Көк тәңірі; билеуші лауазымдары — тәңіркұт, күнби.

6. Сарматтар. Негізгі ескерткіш — оба: қанжар, семсер, үш қырлы жебелер, қола айна, шырағдан (отқа табыну белгісі). Бірінші кезең — Прохоров мәдениеті (б.з.б. IV–III ғғ.). Аралтөбе (Атырау облысы, Жылыой ауданы) — 1999 жылы З. Самашев зерттеді; қылыштың шығуын сарматтармен байланыстыруға мүмкіндік берді; қолбасшы әрі абыз жерленген — екінші «Алтын адам». Таксай (Батыс Қазақстан облысы, Теректі ауданы) — 2012 жылы табылған «Алтын ханшайым» (б.з.б. VI ғ. соңы — V ғ. басы), бақсы-балгер әйел.

7. Антропологиялық бет-әлпет. Зерттеуші — Оразақ Смағұлов (40 ғасырлық генетикалық сабақтастық). Қола дәуірі тайпалары — андрондық тұрпат (протоеуропа тектес нәсіл). Сақтар — андрондық бітімнің жалғасы, аздап моңғол тектес қоспасы бар; сарматтарда еуропеоидтық белгілер; үйсіндерде моңғолоидтық белгілер басым; б.з. III–IV ғасырларда ғұндардың келуі моңғол тектес белгілерді көбейтті. Ерте темір дәуірінде қазақтардың аралас тұран тектес нәсілінің арғы тегі қалыптасты.

Тасмола мәдениеті (б.з.б. VII–III ғғ.). Солтүстік және Орталық Қазақстан сақтарына тән. Адам жерленген үлкен қорғанға ат жерленген кіші қорған жалғасады; одан шығысқа 20–200 м болатын екі доға тәрізді тас тізбек кетеді. Мұндай «мұртты» қорғандар — осы мәдениеттің ерекшелігі.

Мысалдар

1. «Үшінші Алтын адам» қайдан табылды? Шіліктідегі Бәйгетөбе обасынан (4303 алтын зат). Тұзақ: Есік — бірінші, Аралтөбе — екінші «Алтын адам».
2. «Сақ пирамидалары» деп нені атайды? Бесшатыр обаларының астындағы шыршадан салынған ағаш құрылыстарды.
3. Берелде заттар неге сақталды? Сақтар жасаған «мәңгілік мұздық» — тоң.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Алтын адамды ересек патша деу — ол 17–18 жастағы ханзада.
• Есікті Шығыс Қазақстанға, Шілікті мен Берелді Жетісуға жатқызу.
• Аралтөбені Шығыс Қазақстанда деу — ол Атырау облысында.
• Үйсіндер мен қаңлыларды жазусыз халық деу.
• Күнби мен тәңіркұтты халық атауы деп түсіну — бұлар билеуші лауазымдары.

Өзіңді тексер

1. Есік обасын кім, қашан ашты? — К. Ақышев, 1969 жылы.
2. Аң стилінің үшінші кезеңінің белгісі? — Аң ою-өрнекке ауысады, полихромды стиль.
3. «Алтын ханшайым» қайдан табылды? — Таксайдан (Батыс Қазақстан облысы, 2012).
4. Ежелгі тұрғындардың антропологиясын зерттеген ғалым? — Оразақ Смағұлов.
5. Жылқының пірі кім? — Қамбарата.