Кеңестік Қазақстанның мәдениеті

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 121–129-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 120–125-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 45, 114–118-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 128–132, 134-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 135–143-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 168–171-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 68–73-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 76–79-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 195, 203–204-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 11.2.2.1 Кеңестік дәуірдегі мәдениеттің жаңа бағыттары (11); 8.2.3.3 1920–1930 жылдардағы білім мен ғылым (8); 8.2.2.2 А. Байтұрсынұлы — «ұлт ұстазы» (8); 8.2.3.4 Қ. Сәтбаев (8); 8.2.2.1 1920–1930 жылдардағы әдебиет (8); 8.2.2.3 1920–1930 жылдардағы өнер (8); 8.2.2.5 Соғыс жылдарындағы мәдениет (8); 9.2.3.2 1946–1985 жылдардағы білім мен ғылым саясаты (9); 9.2.2.1 1940–1980 жылдардағы әдебиет пен өнер (9).

Негізгі ұғымдар

• Сауатсыздықты жою — 1919 жылғы 26 желтоқсандағы декреттен басталған ұзақ үдеріс; «қызыл отау» — әйелдерге сауат ашу орны.
• Жазу графикасы: 1929 жылға дейін араб (Байтұрсынұлының «төте жазуы»), 1929–1940 — латын, 1940 жылдан — кирилл.
• Социалистік реализм — қоғам мен адамды кеңестік таптық идеология негізінде бейнелеу әдісі.
• Қазақ КСР Ғылым академиясы — 1946 жылғы 1 маусымда ашылды, тұңғыш президенті — Қ. Сәтбаев.

Теория

1. Білім беру (1920–1930). 1920–1921 оқу жылында 2,5 мыңнан астам сауат ашу пунктінде 70 мыңдай адам оқыды; 1924 жылдан «Сауатсыздық жойылсын» қоғамы жұмыс істеді. 1930 жылғы 27 тамызда 8 жастан жалпыға бірдей міндетті бастауыш оқу туралы қаулы қабылданды. 1935 жылдың соңына қарай мектептің үш түрі: бастауыш (3 жыл), толық емес орта (7), орта (10). Жоғары оқу орындары: 1928 — Қазақ педагогикалық институты (1935 жылдан Абай атындағы); 1929 — зооветеринарлық; 1930 — ауыл шаруашылығы; 1931 — медицина; 1934 — С. М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университеті, Тау-кен институты; 1938 — аспирантура. Қазақ тіліндегі оқулықтарды А. Байтұрсынұлы, Ж. Аймауытов, С. Сейфуллин, М. Жұмабаев, Ә. Ермеков жазды; алгебраны — Қ. Сәтбаев, географияны — Ә. Бөкейхан, Қазақстан тарихын — С. Асфендияров.

2. А. Байтұрсынұлы — «ұлт ұстазы». 1872 жылы Торғай уезі Сарытүбекте туған; «Қазақ» газетінің редакторы (1913–1918); 1920–1921 жылдары Қазақ АКСР-інің халық ағарту комиссары. «Оқу құралы» (1912) — алғашқы қазақ әліппесі; «Тіл — құрал» — алғашқы қазақ тілі оқулығы; «Әдебиет танытқыш» (1926) — қазақ әдебиеттануының негізі; араб графикасына негізделген әліпбидің авторы. 1929 жылы тұтқындалып, 1937 жылы атылды, 1988 жылы ақталды.

3. Ғылым. 1920 жылы Орынборда «Қазақстанды зерттеу қоғамы» құрылды; 1932 жылы КСРО ҒА Қазақстан базасы (А. Н. Самойлович), 1938 жылы — Қазақ филиалы. 1935 жылы С. Асфендияров «Қазақстан тарихының» І томын шығарды; тіл білімінде Қ. Жұбанов жетекші болды. Қ. Сәтбаев (1899–1964): Томск технологиялық институтын бітірген (1926); Ұлытау–Жезқазған мыс кен орнын ашты; Жезді марганец кен орны КСРО марганецінің 70,9 %-ын берді; Орталық Қазақстанның металлогендік картасын жасады; 1946–1952 және 1955–1964 жылдары ҒА президенті. 1946 жылы Академияда 18 ғылыми-зерттеу институты болды; 1985 жылы 40 377 ғылыми қызметкер, оның 864-і ғылым докторы.

4. Әдебиет (1920–1930). Ж. Аймауытов — «Қартқожа» (қазақ кеңес романының басы), «Ақбілек»; С. Сейфуллин — «Тар жол, тайғақ кешу», «Қызыл сұңқарлар»; Б. Майлин — «Раушан-коммунист», «Шұғаның белгісі»; І. Жансүгіров — «Күйші», «Құлагер»; М. Жұмабаев — «Батыр Баян»; М. Әуезов — «Еңлік–Кебек», «Қилы заман». 1932 жылы Жазушылар одағы (төрағасы І. Жансүгіров), 1934 жылы І съезд. Көп жазушы қуғын-сүргін құрбаны болды.

5. Өнер. А. Затаевич — «Қазақ халқының 1000 әні» (1925), «500 күй мен ән» (1931); 1925 жылы Ә. Қашаубаев Парижде өнер көрсетті. 1926 жылы Қызылордада алғашқы кәсіби қазақ театры ашылды (алғашқы қойылым — «Еңлік–Кебек»); 1934 жылы музыкалық театр; Е. Брусиловскийдің «Қыз Жібек», «Ер Тарғын» опералары; 1936 жылы Мәскеудегі қазақ өнерінің онкүндігі. Ә. Қастеев — алғашқы кәсіби қазақ суретшісі. 1938 жылы «Амангелді» фильмі түсірілді.

6. Соғыс жылдарындағы мәдениет. 100-ден астам жазушы майданға аттанды; Жамбылдың «Ленинградтық өренім» өлеңі 40-тан астам тілге аударылды. 1941 жылы Мәскеу мен Ленинград киностудиялары Алматыға көшірілді (С. Эйзенштейн т.б.); 1945 жылы «Абай әні» фильмі. 1944 жылы консерватория ашылды; 1940 жылы алғашқы қазақ балеті «Көктем», 1944 жылы А. Жұбанов пен Л. Хамидидің «Абай» операсы.

7. 1946–1985 жылдар. 1949 — міндетті жеті жылдық білім; 1962–1963 оқу жылынан — сегіз жылдық; 1970 — жалпыға бірдей орта білімге көшу; 1984 — мектеп реформасы (6 жастан оқу). Қайшылық: қоныс аударушылар келуіне байланысты жүздеген қазақ мектебі жабылды; ғылым жоғарыдан басқарылды. М. Әуезовтің «Абай жолы» 1949 жылы КСРО Мемлекеттік сыйлығын алды.

Тәуелсіздік жылдарындағы мәдениет. «Мәдени мұра» мемлекеттік бағдарламасы (2004–2006) тарихи-мәдени ескерткіштерді қалпына келтіруге бағытталды. 1989 жылдан «Азия дауысы» байқауы өтеді (2023 жылы қайта жанданды); айтыс өнері қайта түледі. Астанада «Астана Опера» опера және балет театры, Президенттік мәдениет орталығы жұмыс істейді. Димаш Құдайберген 2012 жылы «Жас қанат» байқауының Гран-приін алды.

Мысалдар

1. Латын графикасы қай жылдары қолданылды? 1929–1940 жылдары. Тұзақ: Байтұрсынұлы әліпбиін латын деп ойлау — ол араб графикасына негізделген.
2. Алғашқы кәсіби қазақ театры? 1926 жылы Қызылордада; 1934 жылы — музыкалық театр.
3. ҒА қашан ашылды, Сәтбаев қашан шеттетілді? 1946 жылғы 1 маусым; 1952 жылы шеттетілді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Байтұрсынұлы 1929 жылы атылды деу — 1929 жылы тұтқындалып, 1937 жылы атылды.
• Қазақстан тарихы оқулығын Бөкейханға телу — оны Асфендияров жазды.
• «Көктем» балеті (1940) мен «Абай» операсын (1944) шатастыру.
• Жеті жылдық (1949), сегіз жылдық (1962–1963) және орта (1970) білім кезеңдерін шатастыру.

Өзіңді тексер

1. «Әдебиет танытқыш» қай жылы шықты? — 1926 жылы.
2. Қ. Сәтбаев ашқан ірі мыс кен орны? — Ұлытау–Жезқазған.
3. «Қазақ халқының 1000 әнін» кім құрастырды? — А. Затаевич.
4. 8 жастан міндетті бастауыш оқу туралы қаулы қашан қабылданды? — 1930 жылғы 27 тамызда.
5. Алғашқы кәсіби қазақ суретшісі? — Әбілхан Қастеев.