XIХ ғасыр - XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 181–189-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 191–198-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 199–206-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 207–214-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 175–180-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 216–221-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 7.2.3.2 XIX ғасырдағы білім беру мен ағарту ісі (7); 7.2.3.1 Шоқан Уәлиханов (7); 7.2.3.3 Ыбырай Алтынсарин (7); 7.2.2.2 Абай Құнанбайұлы (7); 7.2.2.1 Ән, күй және суретшілер шығармалары тарихи дерек ретінде (7); 7.2.3.4 Ш. Құдайбердіұлы, М. Ж. Көпейұлы, Қ. Халид еңбектері (7).

Негізгі ұғымдар

• Мектеп пен медресе — діни білім беру мекемелері; орыс-қазақ мектептері — зайырлы мектептер (1861 жылдан).
• Жадидтер — дыбыстық әдісті енгізген жаңашылдар; әдістің негізін салған — И. Гаспринский.
• Хәкім — көп ғылымды меңгеріп, адамдарға қызмет етуге ұмтылған ғұлама (Хәкім Абай).

Теория

1. Білім беру. XIX ғасырдың ортасына дейін балалар мектеп пен медреседе молдадан оқыды; медреседе 3–4 жыл оқып, ислам негіздерімен қатар философия, математика, медицина, тарих оқытылды. Белгілі медреселер: Уфадағы «Ғалия», Орынбордағы «Хусаиния», Троицкідегі «Расулия». 1870 жылдан медреселерде орыс тілі міндетті болды. Жадидтер буындық әдістен (3 жыл) дыбыстық әдіске (2–3 ай) көшті; алғашқы жаңа әдістегі мектеп 1900 жылы Түркістанда ашылды; билік оларды панисламизм ошағы деп кедергі жасады; 1917 жылға қарай жүзге жуық мектеп болды. Зайырлы мектептер: 1813 — Омбыда, 1825 — Орынборда әскери училище; 1850 — Орынборда жеті жылдық мектеп; 1861 — орыс-қазақ мектептері; 1883 — Орскіде қазақ мұғалімдер мектебі; 1892 жылдан ауылдық көшпелі мектептер. Ғасыр соңында сауаттылық — 8,1 %; бір де жоғары оқу орны ашылмады. Қазақтар Омбы, Қазан, Петербург, Мәскеу, Томскіде оқыды.

2. Жәңгір ханның ағартушылығы. 1835 жылы мешіт ашты; 1841 жылы өз қаражатына алғашқы зайырлы мектеп ашты (орыс, араб, парсы тілдері, математика, география, тарих); Орынбордағы Неплюев кадет корпусынан 10 орын алды; іс жүргізу мен мұрағат құрды, шешек егуді енгізді, аурухана мен дәріхана ашты.

3. Шоқан Уәлиханов (1835–1865). Абылайдың шөбересі, Уәли ханның немересі. 1847 жылы Омбы кадет корпусына түсті. 1857 жылы П. Семенов-Тян-Шанскийдің ұсынысымен Орыс география қоғамына мүше болды, «Манас» жырын жазып алды; 1858–1859 жылдары еуропалықтар бара алмаған Қашғарияға сапар шегіп, «Алтышаһардың жай-күйі туралы» еңбегін жазды. Еңбектері: «Абылай», «Қырғыздар туралы жазбалар», «Ыстықкөл күнделігі», «Сот реформасы туралы жазба». 1864 жылы Черняев экспедициясынан генералдың қатыгездігі үшін өз еркімен кетті. Алғашқы кәсіби қазақ суретшілерінің бірі. Н. Веселовский: «құлаған жұлдыздай жарқ етті»; С. Мұқанов — «Аққан жұлдыз».

4. Ыбырай Алтынсарин (1841–1889). 1857 жылы Орынбор шекара комиссиясы жанындағы мектепті алтын медальмен бітірді; К. Ушинский мен Я. Коменский ықпал етті. «Қырғыз хрестоматиясын» құрастырды. 1860 жылы Торғайда бастауыш мектеп ашты; 1864 жылы интернатты мектеп ашылды (16 бала); 1879 жылы Торғай облысы мектептерінің инспекторы болып, барлық уездік қалаларда екі сыныптық орыс-қазақ училищелерін ашты; қыздар білімінің негізін қалады; қолөнер және ауыл шаруашылығы училищелерін ашты. Крылов мысалдары мен Толстой әңгімелерін аударды; қазақ балалар әдебиетінің негізін салушы.

5. Абай Құнанбайұлы (1845–1904). Семей уезі Шыңғыс болысында туған; Семейдегі Ахмет Риза медресесінде оқыды; Науаи, Фирдоуси, Низами шығармаларын оқыды. 1866 жылы болыс басқарушы; 1885 жылы Қарамола съезінде «төбе би» болып сайланды. Өлеңдер, поэмалар, «Қарасөздер», әндер («Көзімнің қарасы»). «Бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол». Лермонтов, Пушкин, Крыловты аударды. Алғашқы жинағы 1909 жылы Петербургте шықты; 150 жылдығын 1995 жылы ЮНЕСКО атап өтті.

6. Музыка және бейнелеу өнері.

Әнші-композиторлар	Күйшілер
Біржан сал (1834–1897) — «Айбозым»	Құрманғазы (1823–1889) — «Адай», «Сарыарқа», «Балбырауын»
Жаяу Мұса (1835–1929) — «Ақ сиса», жер аударылды	Тәттімбет (1815–1862) — «Сарыжайлау»
Ақан сері (1843–1913) — «Құлагер», «Сырымбет»	Дәулеткерей, Ықылас («Жарыс патша»), Қазанғап
Нота жазуы тек XIX ғасырдың соңында басталды. Суретшілер: Т. Аткинсон, Б. Залесский («Қазақ даласына саяхат», Париж, 1865), В. Верещагин; Т. Шевченко айдауда (1847–1857) 350-дей жұмыс жасады — «Қазақ қызы Катя».

7. Тарихи еңбектер. Шәкәрім (1858–1931) — «Түрік, қырғыз-қазақ һәм хандар шежіресі» (Орынбор, 1911), «Қалқаман–Мамыр», «Үш анық». Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (1858–1931) — «Сарыарқаның кімдікі екендігі» (Қазан, 1907; билік таралымды жойды), «Ер Олжабай» жырын жазып алды. Құрбанғали Халид (1843–1913) — «Тауарих хамса» (1910), «қазақ» сөзін түсіндірді.

Мысалдар

1. Алғашқы зайырлы мектепті кім, қашан ашты? Жәңгір хан, 1841 жылы. Тұзақ: Алтынсарин — Торғай мектебі (1860), Гаспринский — дыбыстық әдіс.
2. Шоқанның Қашғарияға сапары? 1858–1859 жылдар; 1857 жылы — Ыстықкөл, «Манас».
3. «Тауарих хамса» авторы? Құрбанғали Халид; «шежіре» — Шәкәрім.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• XIX ғасырда Қазақстанда жоғары оқу орны болды деу.
• Әнші-композиторларды (Біржан, Ақан) күйшілермен (Құрманғазы, Тәттімбет) шатастыру.
• Шевченко Қазақстанда өз еркімен тұрды деу — ол айдауда болды.
• Абай өлеңдері бірден басылды деу — алғашқы жинақ 1909 жылы.

Өзіңді тексер

1. Ы. Алтынсарин қай жылы Торғай облысы мектептерінің инспекторы болды? — 1879 жылы.
2. Абайдың алғашқы жинағы қашан, қайда шықты? — 1909 жылы, Петербургте.
3. «Сарыарқаның кімдікі екендігі» авторы? — Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы.
4. Алғашқы жаңа әдістегі мектеп қашан, қайда ашылды? — 1900 жылы, Түркістанда.
5. XIX ғасыр соңындағы сауаттылық? — 8,1 %.