XVI - XVII ғасырлардағы мәдениет. Қазақ халқының мәдениеті

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 212–214, 221-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 206, 207, 215, 216-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 50–54-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 50, 52–55-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 10–12, 51-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 56–61-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 212-б.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 11, 21-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 6.2.2.1 XV–XVII ғасырлардағы рухани мәдениет: ауыз әдебиеті мен шежіре (6); 6.2.2.5 Киіз үй — көшпелілердің материалдық мәдениетінің үлгісі (6); 7.2.2.1 XVIII ғасыр жыраулары тарихи дерек ретінде (7); 7.2.1.1 XVIII ғасыр халық сөз өнеріндегі салт-дәстүрлер (7); 7.2.2.1 Халық әдебиеті мен музыкасы тарихи дерек ретінде («Елім-ай») (7); 7.2.2.4 XVIII ғасырдағы қазақтардың қолданбалы өнері (7).

Негізгі ұғымдар

• Жырау — толғау айтушы, хан мен халыққа кеңесші; ақын — суырыпсалма шығарушы.
• Шежіре — ататек, ру тарихы; оны білмеген адам «тексіз» саналды.
• Айтыс — суырыпсалма ақындардың сөз сайысы.
• Қолданбалы өнер — ағаш, металл, тері, киіз, кілем бұйымдары мен ою-өрнек.

Теория

1. XV–XVII ғасырлардағы рухани мәдениет. Жыраулар ел тағдыры туралы толғаулар шығарып, хан мен халыққа кеңес берді: Қазтуған, Шалкиіз, Доспамбет, Жиембет. Доспамбет батырлықты дәріптеді; Шалкиіз поэзиясы отаншылдық пен философиялық мәнімен ерекшеленді; Жиембет — «Еңсегей бойлы ер Есім» жырының авторы, Есім хан тұсында ойраттарға қарсы соғысқан батыр. Ауыз әдебиеті: батырлық эпостар («Ер Тарғын», «Қамбар батыр»), лироэпикалық поэмалар («Қозы Көрпеш–Баян сұлу», «Қыз Жібек», «Айман–Шолпан»), терме, мақал-мәтел, айтыс, шешендік өнер. Күйлер эпикалық, тарихи, аңыздық, тұрмыстық тақырыпта шығарылды. Қадырғали Жалаири «Жәмиғ-ат-тауарих» еңбегінде қазақ хандары мен сұлтандарының шежіресін келтірді (қазақ тілінде, араб әрпімен).

2. XVIII ғасыр жыраулары. Негізгі тақырып — жоңғарларға қарсы күрес және отарлауға қарсы қозғалыс.

Жырау	Ерекшелігі
Ақтамберді Сарыұлы	Батыр, жорықтарға қатысқан; 1750-жылдары жоңғарлардан азат етілген жерлерге қазақтарды қайтаруды бастады; ерлікке шақырды
Бұқар Қалқаманұлы (1693–1787)	Баянауылда, Далба тауында туған; әдет-құқық пен шежірені білген дипломат, Абылайдың кеңесшісі; Абылайды мақтай отырып, кемшілігін де ашық айтты; біртұтас орталығы бар тәуелсіз мемлекетті армандады
Үмбетей Тілеуұлы	Жоңғарларға қарсы жорықтардың бәріне қатысқан; Бөгенбай батырға жоқтау, оның қазасы туралы Абылайға естірту айтқан
Тәтіқара (1705–1780)	Олжабай, Бөгенбаймен жорықтарға қатысып, ерлігін жырлады

3. «Елім-ай» және тарихи дерек. «Ақтабан шұбырынды» кезеңінде «Елім-ай» әні туды — ел-жұрт пен жерден айырылу қасіретін бейнелеп, жалпыхалықтық әнге айналды. Ш. Құдайбердіұлының «Қалқаман–Мамыр» дастаны да осы қасіретті суреттейді. Толғау мен ән — уақиғаға халықтың көзқарасын көрсететін дерек, бірақ нақты дата бермейді: олар ауызша таралып, XIX–XX ғасырларда ғана жазылып алынды, сондықтан құжаттармен салыстырып тексеру керек.

4. Сөз өнері мен салт-дәстүр. Тойлар мен астарда билер мен шешендер ғибратты әңгімелер айтты; Төле би, Қазыбек би, Әйтеке бидің сөздері жетті. Әр отбасының шежіресі болды: қожалар мен төрелер ататегін жазбаша, қазақтар ауызша сақтады. Әуен жанрлары — ән мен күй; XVIII ғасырда 20-дан астам аспап болды: домбыра, қобыз, шертер, жетіген, сазсырнай, шаңқобыз, даңғыра, асатаяқ, сыбызғы, дауылпаз. Белгілі қобызшы — Тілеп Аспантайұлы (1757–1820). Айтыс жеңімпаздары алтын жамбы, күміс тайтұяқ, үйір жылқы алды. Үйлену салты: тойбастар, «жар-жар», сыңсу, беташар; қаза кезінде — жоқтау. Күйлер: «Ақсақ құлан», «Жошы хан».

5. Материалдық мәдениет және қолданбалы өнер. Негізгі баспана — киіз үй (шаңырақ, уық, кереге; алты, сегіз, он, тіпті отыз қанатты); түрлері — салтанатты, қарапайым, шаруашылық, жорық киіз үйі; құрметті орын — төр. XV–XVII ғасырларда арба үстіндегі үйлер де болды (А. Дженкинсон көшті «алыстан қала сияқты» деп сипаттады); XVIII ғасырда жиналмалы киіз үйге жаппай көшу басталды. Қыстау тас, ағаш, кесек кірпіштен салынды. Қолөнер: ағаш (үйші, домбыра, қобыз, күбі, астау, сандық); металл (ұста, ерші, зергер — сырға, білезік, шолпы; күміс зұлымдықтан қорғайды деп сенді); тері (тон, ішік, саба, торсық — ер адамдардың ісі); киіз басу (текемет, сырмақ, түскиіз — әйелдердің ісі); өрмекте алаша, қоржын тоқылды, жұмыс асар арқылы ұйымдастырылды. Ең көп тараған ою — «қошқармүйіз» (байлық, тәуелсіздік белгісі). Түстер: көк — аспан, қызыл — от пен күн, ақ — тазалық, сары — даналық, жасыл — көктем мен жастық. Ең құнды той киімі — сәукеле.

Жыраулар. XV ғасырдың ортасында — Қазтуған; XV–XVI ғасырларда — Шалкиіз, Доспамбет; XVII ғасырда — Жиембет. XVIII ғасыр соғыс жырларын Үмбетей, Ақтамберді, Бұқар, Тәтіқара, Көтеш жеткізді.

Мысалдар

1. «Еңсегей бойлы ер Есім» жырының авторы? Жиембет жырау. Тұзақ: Бұқар жыраумен шатастыру — ол XVIII ғасырда Абылайдың кеңесшісі болды.
2. Жоқтау мен сыңсуды ажырат. Жоқтау — қайтыс болған адамды жоқтау; сыңсу — ұзатылатын қыздың қоштасу әні.
3. Толғауды дерек ретінде қалай пайдаланамыз? Оқиғаға баға мен көңіл күйді көрсетеді; датаны құжатпен тексереміз.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Жырау мен ақынды бір деп санау.
• Эпос пен толғауды нақты тарихи құжат деп алу.
• Киіз басуды ерлердің ісі деу — әйелдер атқарды.
• Алаша (түксіз кілем) мен текеметті (өрнекті киіз) шатастыру.
• Қазақтар тек киіз үйде тұрды деу — қыстаулар да болды.

Өзіңді тексер

1. Абылай ханның кеңесшісі болған жырау? — Бұқар Қалқаманұлы.
2. «Жәмиғ-ат-тауарих» авторы? — Қадырғали Жалаири.
3. XVIII ғасырдың белгілі қобызшысы? — Тілеп Аспантайұлы.
4. Ең көп тараған ою-өрнек? — «Қошқармүйіз».
5. «Елім-ай» әні қай кезеңде туды? — «Ақтабан шұбырынды» кезеңінде.