Түріктердің материалдық және рухани мәдениеті. Сауда. Қала мәдениеті

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 45–48-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 38, 49–51-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 96–98, 100, 101-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 96, 98, 99-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 77–79, 84-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 19, 22, 39, 56, 57-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 42, 86–88-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 154-б.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 6.2.3.1 Көне түркі жазуының маңызы (6); 6.2.1.1 Көне түркілердің дүниетанымы мен діни наным-сенімдері (6); 6.2.2.4 Қашғари, Баласағұн, Ясауи еңбектерінің тарихи құндылығы (6); 6.2.3.2 Әл-Фараби және басқа ғалымдардың ғылымға үлесі (6); 6.4.2.1 Ұлы Жібек жолының түркі бөлігі және қала мәдениеті (6); 6.2.1.2 Ислам дінінің қоғамдық өмірге ықпалы (6); 6.2.2.2 Ортағасырлық сәулет өнері ескерткіштері (6).

Негізгі ұғымдар

• Көне түркі (Орхон-Енисей) руна жазуы — түркілердің әкімшілік, дипломатиялық, діни қажеттілікпен пайда болған жазуы; құпиясын 1893 жылы В. Томсен ашты.
• Тәңіршілдік — түркілердің негізгі наным-сенімі: Көк тәңірі әлемді жаратушы.
• Терракота — күйдірілген балшықтан жасалған әшекей тақтайшалар.
• 960 жыл — Қарахан мемлекетінде ислам мемлекеттік дін болып жарияланды.

Теория

1. Көне түркі жазуы. 568 жылы Византияға барған Маниах қағанның жолдау хатын апарды. Көне түркі жазба деректері 582 жылы орнатылған Бұғыты құлпытасынан басталады. Еуропалық ғалымдар оны герман және скандинав руналарына сыртқы ұқсастығы үшін қате «руна» деп атады. 1893 жылы дат ғалымы В. Томсен жазудың құпиясын ашып, толық әліпби мен аударманы жариялады. Жазу құлпытастарда, теңгелерде, қола айналарда, қыш, тері, алтын-күміс ыдыстарда, қағазда кездеседі. Ең құнды ескерткіштер — Білге қаған, Күлтегін және Тоныкөк құлпытастары; құлпытас авторы Йоллығ-тегін — өз атымен аталған алғашқы түркі авторы. Түркілер VII ғасырдың басында ксилографияны (ағашқа ойып басу) қолданды.

2. Дүниетаным. Тәңіршілдікте қағандар Көк тәңірінің еркімен билейді деп саналды; Ұмай ана (отбасы мен бала қамқоршысы), Жер-Су киелі болды; аруаққа табыну күшті еді, қабірге тас мүсін — балбал қойылды. Қорқыт ата халықты Тәңірмен жалғастырушы деп есептелді. Керуен жолдарымен буддизм (соғдылар таратқан, Жетісуда VII–VIII ғғ.), манихейлік, зороастризм, несториан христиандығы енді, бірақ ешқайсысы тәңіршілдікті ығыстыра алмады; қоғамда діни төзімділік болды.

3. Ұлы Жібек жолы және қалалар. VI–XIII ғасырларда жол Жетісу мен Оңтүстік Қазақстан арқылы жанданды. Себептері: Жетісуда түркі қағандарының ордалары жолдың қауіпсіздігін қамтамасыз етті; Ферғана жолы қақтығыстардан қауіпті болды; түркі ақсүйектері тауарды көтерме сатып алды. Испиджаб (Сайрам), Отырар (Фараб), Шауғар, Янгикент; X–XII ғасырларда Сауран, Жент, Ашнас; Кедер, Ясы, Баршыкент өсті. Тараз түргеш, қарлұқ, қарахан дәуірінде экономикалық-мәдени орталық болды. Отырар — мешіт-медресе, кітапханасы бар ғылым орталығы. Отырардан табылған күміс көмбе — халықаралық сауданың дерегі.

4. Исламның таралуы. Атлах шайқасынан кейін ислам мәдениеті кеңінен ене бастады. 840 жылы Саманилер «қасиетті соғыс» жариялап, Испиджабты алды — ол исламды тарату орталығына айналды; IX ғасырдың соңында Тараз алынды. Қарахан қағаны Сатұқ Боғра хан жаңа дінді қабылдады, оның ұлы Мұса қаған 960 жылы исламды мемлекеттік дін деп жариялады. Салдары: отырықшылану, қала мәдениетінің дамуы, иқта жүйесі, араб жазуының көне түркі жазуын ығыстыруы, адамды бейнелеу дәстүрінің жойылуы (Дешті Қыпшақта балбалдар XII–XIII ғасырларға дейін қойылды).

5. Ойшылдар.

Тұлға	Еңбегі мен үлесі
Әл-Фараби	870 жылы Фараб (Отырар) қаласында туған; «Екінші ұстаз»; Аристотельдің «Органонын» жүйеледі; «Ғылымдардың жіктемесі туралы сөз», «Азаматтық саясат», «Бақытқа жету туралы»
Әбу Райхан Бируни	«Өткен буындардың ескерткіштері» (27 жасында), «Масғуд кестелері»; XI ғасыр — «Бируни ғасыры»
Жүсіп Баласағұни	«Құтты білік» (XI ғ.) — түркі тіліндегі алғашқы энциклопедиялық еңбек; басты идеясы — ізгіліктің көзі білім; авторына «бас уәзір» атағы берілді
Махмұд Қашғари	«Диуан лұғат ат-түрк» (XI ғ.) — тіл, тарих, география, этнография; түркологияның негізін қалады
Қожа Ахмет Ясауи	«Диуани хикмет» (XII ғ.) — исламды түркі дүниетанымымен байланыстырды; ұстазы — Арыстан баб, шәкірті — Сүлеймен Бақырғани
Ахмет Иүгнеки	«Ақиқат сыйы» — білімге, адал өмірге шақырады
Әл-Фараби мен Бируни араб тілінде жазды — араб тілі түркі мемлекеттерінде ғылым тілі болды.

6. Сәулет өнері. Х–XIII ғасырларда күйдірілген кірпіш, ағаш, гипс, алебастр қолданылды; кірпіштің 30-ға жуық түрі болды; суқұбыры мен моншалар салынды. Ең көне мешіттер — Кедер мен Күлтөбеде. Бабажа хатун кесенесі (Тараз маңы, X–XI ғғ.); Айша бибі кесенесі (XI–XII ғғ., терракотамен қапталған); Қарахан кесенесі (Тараз); Сырлытам (VII–VIII ғғ.); Алаша хан кесенесі (Қаракеңгір бойы); XIII ғасыр — Жошы хан кесенесі (Жезқазғаннан 40 шақырым, Кеңгір бойы, күйдірілген кірпіш).

Алтын Орда дәуірінің әдебиеті. Құтыб әзірбайжан ақыны Низамидің «Хұсрау мен Шырын» поэмасын қыпшақ тіліне аударды. Хорезмидің «Мұхаббатнама» поэмасы маңызды орын алады.

Мысалдар

1. Көне түркі жазуының құпиясын кім ашты? В. Томсен, 1893 жыл. Тұзақ: жазуды герман руналарының түрі деу.
2. Ислам қашан мемлекеттік дін болды? 960 жылы Мұса қаған жариялады; Сатұқ Боғра хан тек өзі қабылдады.
3. «Құтты білік» пен «Диуани хикметті» ажырат. Біріншісі — Баласағұни, XI ғ., білім мен мемлекет басқару; екіншісі — Ясауи, XII ғ., исламдағы түркі танымы.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Бабажа хатун мен Айша бибі кесенелерін бір ескерткіш деу.
• Баласағұни мен Ясауиді бір ғасырдың ақыны деу.
• Араб тілінде жазған ғалымдарды түркі емес деу.
• Жібек жолының бағыты өзгермеген деп ойлау.

Өзіңді тексер

1. Көне түркі жазба деректері қай құлпытастан басталады? — Бұғыты (582).
2. Әл-Фарабидің атағы? — «Екінші ұстаз».
3. Испиджабты 840 жылы кім алды? — Саманилер.
4. Қашғаридің еңбегі? — «Диуан лұғат ат-түрк».
5. Жошы хан кесенесі қай өзен бойында? — Кеңгір бойында.