Құжаттағы тарих

Оқулықтық тірек

• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 131, 132, 167, 220–222-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 10–12, 51-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 119, 120, 122–124-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 142–145, 147–149-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 216–221-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 95–97, 100–102-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 21–24-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 42–53-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 6.2.3.4 М. Х. Дулатидің «Тарих-и Рашиди» еңбегі (6); 7.2.2.1 Халық әдебиеті мен музыкасы тарихи дерек ретінде («Елім-ай») (7); 7.3.2.2 Ресейдің оңтүстік Қазақстандағы әскери-отарлау саясатының нәтижелері (7); 7.1.1.2 Қоныстандыру саясатының себептері мен салдары (7); 7.2.3.4 Ш. Құдайбердіұлы, М. Ж. Көпейұлы, Қ. Халид еңбектері (7); 8.3.1.7 «Кіші Қазан» (8); 9.3.2.1 Әскери-өнеркәсіп кешенінің салдары (9); 11.3.2.1 «Алаш» ұлттық идеясының тарихи негіздері (11).

Негізгі ұғымдар

• Тарихи дерек (дереккөз) — өткен туралы мәлімет беретін кез келген жәдігер: жылнама, ресми құжат, хат, петиция, естелік, жыр, ән, карта, статистика.
• Жазба дерек және ауызша дерек (жыр, аңыз, шежіре, күй) — ауызша дерек көңіл күй мен бағаны береді, бірақ нақты датаны бермейді.
• Деректің құндылығы — кім, қашан, кім үшін жазды, қандай мақсатпен, нені тексеруге болады.
• ҰБТ-дағы контекст — 1 мәтін + 5 сұрақ: мәтіннен датаны, тұлғаны, себепті, салдарды, бағаны табу.

Теория

1. Деректі талдаудың 5 қадамы.

1. Автор және уақыт: кім жазды, қашан, қандай лауазымда? (Шенеунік, қатысушы, шетелдік бақылаушы, ақын.)
2. Түрі мен мақсаты: ресми хабарлама, петиция, хат, жеке естелік, көркем шығарма? Кімге арналған?
3. Фактілер: мәтіндегі даталар, жер атаулары, сандар, есімдер — оларды оқулық хронологиясымен салыстыр.
4. Баға мен көзқарас: автор оқиғаны қалай бағалайды? Сол кездегі ресми баға бүгінгі ғылыми бағамен сәйкес пе?
5. Қорытынды: дерек қандай мәселеге жауап береді, қандай сұраққа жауап бермейді?

2. Ауызша деректер. Жыраулардың толғаулары ауызша таралып, XIX–XX ғасырларда ғана жазылып алынды, сондықтан кейінгі қабаттар болуы мүмкін. «Елім-ай» әні «Ақтабан шұбырынды» қасіретін — жерден, туыстан, малдан айырылуды — береді, бірақ нақты хаттама емес; оны құжатпен (мысалы, Жайыққа қашу туралы хабарламамен) салыстыру керек. Эпостар («Қобыланды батыр», «Едіге батыр», «Ер Сайын») Алтын Орда мен Ноғайлы дәуірінің оқиғаларын бейнелейді, бірақ тікелей құжат емес.

3. Ортағасырлық жазба дерек. «Тарих-и Рашиди» — Мұхаммед Хайдар Дулати (1499–1551), парсы тілінде, Қашғар билеушісі Рашид ханға арналған. Негізгі мазмұны — XIV–XVI ғасырлардағы Моғолстан тарихы, бірақ Қазақ хандығының құрылуы туралы ең жүйелі дерек: Керей мен Жәнібек Әбілқайырдан бөлініп, Есенбұғадан Шу мен Қозыбасыны алды; маңына 200 мың адам жиналды; қазақ сұлтандарының билігі 870 (1465) жылдан басталады.

4. Ресми құжаттар. Отаршыл әкімшіліктің хабарламалары биліктің көзқарасын береді. Семей облысының әскери губернаторы Галкин 1905 жылы маусымда: қазақтардың петиция жолдап, талап қоюына «жол беруге болмайды» деп жазды — бұл петициялық қозғалыстың күшін көрсетеді, оның жеңілгенін емес. Өнеркәсіп пен соғыс тарихы бойынша деректерде (мысалы, 9-сынып оқулығындағы «А» және «В» дереккөздері) деректің құндылығын, көтерген мәселесін және қорытындысын анықтау талап етіледі.

5. Хаттар және естеліктер. «Бесеудің хаты» (1932 жылғы 4 шілде) — Ғ. Мүсірепов, М. Ғатаулин, М. Дәулетқалиев, Е. Алтынбеков, Қ. Қуанышевтің ұжымдастыру әдістеріне қарсы хаты: мал саны 40 млн-нан 5 млн-ға дейін азайғанын көрсетеді. Мұндай құжат ресми есептердегі «жетістіктерді» тексеруге мүмкіндік береді.

Мысалдар

1-мысал. Құжат № 292 (1858 жылғы хабарлама). Мазмұны: Ташкенттің қоқандық билеушісі Мырзахмет салық пен зекет жинамақ болды; Алатау рулары (қаңлы, дулат, бестаңбалы) мен қырғыздар көтеріліп, Әулиеата мен бірнеше бекіністі қоршады. Сұрақ: Мәтін қай мемлекеттің қысымы туралы? — Қоқан хандығы. Қорытынды: қазақтар Ресейге қосылғанға дейін Қоқанның салық езгісіне қарсы күресті.

2-мысал. 1911 жылғы мұрағат құжаты. Омбы уезі Қызылағаш болысының № 6 ауылының қазақтарына 180 шақырымға көшу керектігі жарияланды; адамдар үнсіз тыңдап, кетпеуге шешті. Сұрақ: Құжат қай саясаттың салдарын көрсетеді? — Қоныстандыру саясатының (жер тартып алу). Тұзақ: оны 1916 жылғы көтеріліспен шатастыру — құжатта қарулы әрекет жоқ.

3-мысал. Мәшһүр Жүсіптің үзіндісі. Сарыарқа жері Қабанбай, Бөгенбай, Қазыбек, Жәнібек тұсында қалмақтармен соғыста қорғалып алынды. Деректің түрі: тарихи жады, автордың бағасы бар. Тексеру: «Сарыарқаның кімдікі екендігі» (Қазан, 1907) кітабының таралымын билік жойды — бұл автордың отаршыл саясатқа қарсы ұстанымын дәлелдейді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Жырды, аңызды, эпосты дата көзі ретінде пайдалану.
• Ресми құжаттағы (мысалы, 1986 жылғы «ұлтшылдық») бағаны бүгінгі ғылыми баға деп қабылдау.
• Деректің авторы мен мақсатын ескермеу: Галкиннің хаты — билік көзқарасы.
• Мәтінде жоқ фактіні «білгендіктен» қосып жауап беру — контекстік тапсырмада жауап мәтінге сүйенуі керек.
• «Тарих-и Рашиди» тек қазақ тарихы деп ойлау — негізгі мазмұны Моғолстан тарихы.

Өзіңді тексер

1. «Тарих-и Рашиди» кімге арналған? — Қашғар билеушісі Рашид ханға.
2. Толғау неге нақты дата бере алмайды? — Ауызша таралып, кейін жазылып алынған; кейінгі қабаттар болуы мүмкін.
3. Деректі талдаудың алғашқы қадамы? — Автор мен уақытты анықтау.
4. «Бесеудің хаты» қандай мәселені көрсетеді? — Ұжымдастыру салдарынан малдың күрт азаюын (40 млн-нан 5 млн-ға).
5. Галкиннің 1905 жылғы хаты нені дәлелдейді? — Отаршыл әкімшіліктің петициялық қозғалысқа қарсы болғанын.