Тарихи тұлғалар

Оқулықтық тірек

• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 5–10-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 7–12-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 2-бөлім, Атамұра, 2020, 12–23-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 110–115, 117-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 29, 47–51, 66-бб.
• Қабылдинов З.Е., Шаймерденова М.Д., Куркеев Е.М. «Қазақстан тарихы», 8-сынып, Атамұра, 2025, 148, 152–154-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 60–63-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 11.3.1.1 Ежелгі және ортағасырлық тарихи тұлғалардың қоғамдық-саяси идеялары (11); 11.3.1.2 Тарихи қайраткерлердің қоғамдық-саяси ойға үлесі (11); 11.3.1.3 Қазақ хандығы дәуіріндегі тұлғалардың идеялары (11); 7.3.1.6 Жанқожа Нұрмұхамедұлы мен Есет Көтібарұлының рөлі (7); 8.3.1.5 Әлихан Бөкейхан (8); 8.3.2.2 Бауыржан Момышұлы (8); 9.3.1.2 Ұлттық мүддені қорғаған қайраткерлер (9).

Негізгі ұғымдар

• Тарихи тұлға — тарихи оқиғаның барысына ықпал еткен адам: билеуші, қолбасшы, ойшыл, ағартушы, қоғам қайраткері.
• Тұлғаны тану белгілері — өмір сүрген жылдары, лауазымы, лақап аты (эпитеті), еңбегі, қатысқан оқиғасы, сөзі (дәйексөз).
• Тұлғаны бағалау өлшемі — нақты әрекеттері: не істеді, немен тәуекел етті, нәтижесі қандай.

Теория

1. Контекстік тапсырмадағы тұлға мәтіні. Мәтінде тұлғаның аты көбіне жасырылады («ол», «хан», «ойшыл»). Тану тәртібі:

1. Кезеңді анықта: мәтіндегі даталар, мемлекет атаулары (Қарахан, Алтын Орда, Қазақ хандығы, Ресей империясы, КСРО).
2. Лауазым мен лақап атты ізде: «Екінші ұстаз», «хас-хажиб», «ұлт ұстазы», «сардар», «төбе би».
3. Еңбегін немесе оқиғаны байланыстыр: шығарма, заң, шайқас, көтеріліс.
4. Ұқсас тұлғалармен салыстырып, тұзақты алып таста.

2. Ойшылдар мен идеялар.

Тұлға	Тану белгісі	Басты идеясы
Қорқыт Ата	жырау, қобызшы; «жерұйық» іздеген	ел бірлігі, уақытты қадірлеу
Әл-Фараби	«Екінші ұстаз»; Платон мен Аристотельге сүйенді	қайырымды қала: басшы ақылды, әділ, рухани жетілген; бақытқа өзара көмек пен бірлік арқылы жетеді
Жүсіп Баласағұни	«Құтадғу білік»; хас-хажиб (бас уәзір)	ел басқарудың негізі — білім; «Кісі мәңгі болмас, мәңгі қалар оның жақсы аты»
Махмұд Қашғари	Сатұқ Боғра ханның ұрпағы; «Диуани луғат-ат-түрік»	түркі тілі — «ең ашық-айқын тіл»; Отан — туған жер, дәстүр, мәдениет

3. Билеушілер. Керей мен Жәнібек — 1465–1466 жылдары Қазақ хандығын құрып, Алтын Орда мұрагері ретінде рулар бірлігін сақтады. Қасым хан — «қазақ жерлерін біріктіруші»; Еділ мен Жайыққа дейінгі аймақ хандыққа енді; «Қасым ханның қасқа жолы» заңдар жинағы. М. Х. Дулати: «Жошы ханнан кейін одан құдіретті хан болған емес». Есім хан бұл заңдарды «Есім ханның ескі жолы» ретінде жетілдірді.

4. Батырлар және көтеріліс басшылары. Сырым Датұлы — Кіші жүздегі 1783–1797 жылдардағы көтеріліс басшысы. Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1780–1860) — жалақыдан, лауазымнан, «жасауыл» атағынан бас тартып, шайқаста қаза тапты. Есет Көтібарұлы (1807–1888) — 1858 жылы күрестің перспективасыз екенін түсініп бітім жасады. Екеуі де қарапайым қазақтардан шыққан, бірнеше майданда соғысты — бірақ саяси таңдауы әртүрлі. Бағалағанда жеке қасиетті (батылдық, шешендік) саяси шешімнен ажырату керек.

5. XX ғасыр қайраткерлері. Ә. Бөкейхан (1866–1937) — Орман институтын бітірген, кадет, I Думаның депутаты, Алашорда төрағасы (40 дауыс), энциклопедист, алғашқы абайтанушы; Қ. Кемеңгеров оны ел болашағы үшін күрескерлердің жетекшісі әрі тәрбиешісі деді. Б. Момышұлы — 1941 жылы аға лейтенант, батальон командирі, бөлімшесін қоршаудан алып шықты; Батыр атағы 1990 жылы, қайтыс болғаннан кейін берілді. Ж. Тәшенов — Маңғыстауды Түрікменстанға, солтүстік облыстарды Ресейге, оңтүстік аудандарды Өзбекстанға беруге қарсы шықты; «ұлтшыл» атанып, Хрущевтің ұсынысымен қызметінен алынды.

Мысалдар

1-мысал. «Ол патша сарайында бас уәзір болып, білімді ел басқарудың негізі деп санады». Жауап: Жүсіп Баласағұни. Тұзақ: Қашғари — сөздік авторы, Әл-Фараби — «Екінші ұстаз».

2-мысал. «Билер жалақы, лауазым және атақ ұсынғанда ол бәрінен бас тартты; 1856–1857 жылдардағы көтерілісті басқарып, 1860 жылы қаза тапты». Жауап: Жанқожа Нұрмұхамедұлы. Тұзақ: Есет 1858 жылы бітім жасап, лауазым алды.

3-мысал. «Ол 1906 жылы Семей облысынан I Думаға сайланды, 1909–1917 жылдары Самарада жер аударылуда болды». Жауап: Ә. Бөкейхан. Талдау: екі белгі (Дума + жер аудару) бір тұлғаға нұсқайды; «Оян, қазақ!» белгісі болса — М. Дулатұлы.

4-мысал. «Бір қайраткерді бағала: не істеді, немен тәуекел етті, нәтижесі?» Тәшенов: республика жерін бөлуге қарсы шықты → қызметінен айырылды → жер тұтастығы сақталды. Бір эпизодпен ғана емес, жағдайды ескеріп бағалау керек.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Баласағұниды билеуші деп есептеу — ол хас-хажиб қызметін атқарған ойшыл.
• Қорқыт Атаны тек музыкант деу — ол мемлекеттік идея қалыптастырған ойшыл.
• Есетті «сатқын» деп бағалау — оқулық оның бітімін күрестің бекерлігін түсінуімен түсіндіреді.
• Момышұлы мен Панфиловты шатастыру: біріншісі — батальон, екіншісі — дивизия командирі.
• Тұлғаны бір ғана белгі бойынша анықтау — кемінде екі белгіні тексер.

Өзіңді тексер

1. «Қасым ханның қасқа жолын» кім жетілдірді? — Есім хан («Есім ханның ескі жолы»).
2. Әл-Фараби бойынша қоғам бақытқа немен жетеді? — Азаматтардың өзара көмегі мен бірлігі арқылы.
3. Қазақ хандығының құрылу мерзімін қай еңбек береді? — М. Х. Дулатидің «Тарих-и Рашиди» (1465–1466).
4. Алашорда төрағасы неше дауыс алды? — 40 дауыс (Ә. Бөкейхан).
5. Тұлғаны бағалаудың үш сұрағы? — Не істеді, немен тәуекел етті, нәтижесі қандай.