Тарихи карталар мен схемалар

Оқулықтық тірек

• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 82–84-бб.
• Омарбеков Т., Хабижанова Г., Қартаева Т., Ноғайбаева М. «Қазақстан тарихы (Ежелгі заман)», 5-сынып, Мектеп, 2017, 156–161-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 13, 17, 21, 23, 25, 29, 67, 69-бб.
• Бакина Н.С., Жанақова Н.Т., Сүлейменова Қ.Қ. «Қазақстан тарихы», 6-сынып, Атамұра, 2018, 110, 116, 123-бб.
• Қабылдинов З.Е., Қалиев Ж.Н., Бейсембаева А.Т. «Қазақстан тарихы (XVIII–XIX ғасырлар)», 7-сынып, Атамұра, 2025, 127–130-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 11–20-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 34–40, 47-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 5.3.1.1 Сақ тайпаларының орналасуын картадан көрсету (5); 5.1.1.3 Ғұндардың батысқа қоныс аудару бағыттары (5); 6.1.1.1 Түркі тілдес тайпалар және олардың орналасуы (6); 6.3.1.6 Монғол империясының құрылуы және ұлыстардың бөлінуі (6); 7.3.1.4 1867–1868 жылдардағы реформалар бойынша әкімшілік-аумақтық бөлініс (7); 11.1.1.3 Картаны пайдаланып дәстүрлі шаруашылық түрлерін жіктеу (11); 11.1.2.1 Ұлы Жібек жолының Қазақстан аумағындағы бағыттары (11).

Негізгі ұғымдар

• Тарихи карта — белгілі бір кезеңдегі мемлекеттер шекарасын, тайпалар мекенін, жорықтар мен сауда жолдарын көрсететін карта.
• Шартты белгілер (аңыз) — шекара сызықтары, бағыт көрсеткіштері, қала, қорған, көтеріліс ошақтарының таңбалары.
• Схема — оқиғаның құрылымын (басқару сатысы, себеп-салдар тізбегі, күштердің орналасуы) көрнекі беретін сызба.

Теория

1. Картамен жұмыс алгоритмі.

1. Тақырып пен кезеңді оқы: карта қай ғасырға, қай мемлекетке арналған?
2. Шартты белгілерді оқы: түстер, шекара, бағыт жебелері, қорған таңбалары.
3. Кеңістікті қазіргі картаға байланыстыр: өзендер (Сырдария, Іле, Шу, Ертіс, Жайық), көлдер (Балқаш, Алакөл, Зайсан, Арал), таулар (Қаратау, Алтай).
4. Өзгерісті анықта: шекара қалай кеңейді, жорық қай бағытта жүрді?
5. Қорытынды жаса: «аймақ — тайпа/мемлекет — себеп».

2. Ежелгі кезең карталары. Сақтар (б.з.б. VIII–III ғғ.) — парсы деректері бойынша үш топ: тиграхауда («шошақ бөрікті» — оңтүстік, Тянь-Шань, Жетісу), парадарайя («теңіздің арғы бетіндегілер» — Арал, Сырдария), хаомаварга (Орта Азия). Грек деректері: оңтүстікте массагеттер мен дайлар, батыста сарматтар, Жайық бойында аргиптейлер, орталықта исседондар, солтүстік-шығыста аримаспылар. Картадағы сақ қорғандары: Есік, Бесшатыр, Шілікті, Тасмола. Ғұндардың көші: б.з. 48 жылы солтүстік және оңтүстік ғұндарға бөлінді; бағыты — Алтай мен Іле → Жетісу, Сырдария → үйсін және қаңлы жері → Арал мен Каспий → Қара теңіз → Дунай → Еуропа; 93 жылы екінші бөліну; II–V ғасырлар — «Халықтардың ұлы көші»; 377 жылы Паннония алынды.

3. Орта ғасыр карталары. Түркі тайпалары: Он оқ — Қаратаудан Жоңғарияға дейін (дулу және нушеби); түргештер — Іле мен Шу аралығы (сары — Шу, қара — Іле); қарлұқтар — Алтай мен Балқаш аралығы, кейін Жоңғар Алатауынан Сырдарияға дейін; оғыздар — Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал бойы; қимақтар — Ертіс бойы; қыпшақтар — шығыс бірлестігі Еділден Алтайға дейін. Монғол ұлыстары (Шыңғысхан тірі кезінде бөлінді): Жошы — Ертістен батыста Еділге дейін, Әмудария мен Сырдарияның төменгі ағысы; Шағатай — Оңтүстік, Оңтүстік-шығыс Қазақстан және Орталық Азия; Үгедей — Жетісудың солтүстік-шығысы; Жетісуда үш ұлыстың шекарасы түйісті. Картада Батудың 1236–1248 жылдардағы жорықтары мен Марко Полоның 1271–1295 жылдардағы саяхаты көрсетіледі.

4. Ұлы Жібек жолы. Атауын 1877 жылы Ф. Рихтгофен ұсынды. Жетісу — Шығысқа, Оңтүстік Қазақстан — Батысқа шығатын қақпа. VI–XIII ғасырлардағы негізгі бағыт: Сирия — Иран — Орта Азия — Оңтүстік Қазақстан — Талас, Шу алқабы — Ыстықкөл — Шығыс Түркістан. Тармақтары: Византия — Дербент — Каспий маңы — Маңғыстау — Арал бойы; Орталық Қазақстаннан Шығыс Қазақстан мен Батыс Сібірге.

5. Шаруашылық картасы. Мал шаруашылығы — дала мен шөлейт; суармалы егіншілік — Сырдария, Шу, Талас, Іле аңғарлары мен Қаратау бөктері; балық аулау — Арал, Каспий, Балқаш, Зайсан; аңшылық — қосымша кәсіп.

6. Әкімшілік карта мен схема (1867–1868). Басқару сызбасы: генерал-губернаторлық → облыс → уез → болыс → ауыл. Орынбор (Орал, Торғай), Батыс Сібір (Ақмола, Семей), Түркістан (Жетісу, Сырдария) генерал-губернаторлықтары. Тапсырма үлгісі: өз облысыңды тауып, қай генерал-губернаторлыққа кіргенін анықта.

Мысалдар

1. Картада Ертістен Еділге дейінгі аумақ белгіленген (XIII ғ.). Кімнің ұлысы? Жошы ұлысы. Тұзақ: Шағатай — оңтүстік және Орталық Азия, Үгедей — Жетісудың солтүстік-шығысы.
2. Схемада: «Алтай → Іле → Сырдария → Арал → Қара теңіз → Дунай». Не көрсетілген? Ғұндардың батысқа көші (б.з. I–V ғғ.).
3. Картада Іле мен Шу аралығында екі тайпа бөлігі белгіленген. Кімдер? Түргештер: сары — Шу, қара — Іле.
4. Схема: «генерал-губернатор → әскери губернатор → уез бастығы → болыс → ауыл старшыны». Қай реформа? 1867–1868 жылдардағы Уақытша ережелер.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Шартты белгілерді оқымай, шекараны «көзбен» анықтау.
• Шағатай мен Үгедей ұлыстарын, сары және қара түргештерді шатастыру.
• Ұлыстар Шыңғысхан қайтыс болғаннан кейін бөлінді деу.
• Парсы атауларын (тиграхауда, парадарайя) грек атауларымен (массагет, исседон) шатастыру.
• Жібек жолын бір түзу жол деп ойлау — ол тармақтардан тұрған жүйе.

Өзіңді тексер

1. «Жібек жолы» атауын кім, қашан ұсынды? — Ф. Рихтгофен, 1877 жылы.
2. «Шошақ бөрікті» сақтар қай топ? — Тиграхауда.
3. Қимақтар қай өзен бойын мекендеді? — Ертіс бойын.
4. Ғұндар Паннонияны қай жылы алды? — 377 жылы.
5. Сырдария облысы қай генерал-губернаторлыққа кірді? — Түркістан генерал-губернаторлығына.