Қазақстан Қайта құру кезеңінде (1986-1991 жылдар)

Оқулықтық тірек

• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 81–84-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 56, 82–84, 91, 93-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 60, 61, 85–88, 90-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 86–88, 90, 230-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 96–99-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 9.3.1.1 «Қайта құрудың» басталуы: жеделдету бағыты (9); 9.4.1.2 1980 жылдардағы әлеуметтік-экономикалық проблемалар (9); 9.3.1.4 1986 жылғы Желтоқсан: басқа наразылықтармен салыстыру (9); 9.3.1.5 1986 жылғы Желтоқсанның тарихи маңызы (9); 9.3.1.6 Қазақстанның тәуелсіздік жолындағы алғашқы қадамдары (9).

Негізгі ұғымдар

• Жеделдету — 1985 жылғы сәуір пленумы жариялаған әлеуметтік-экономикалық дамуды жеделдету бағыты.
• Қайта құру — 1987 жылғы қаңтар пленумы жариялаған қоғамды жаңарту бағыты.
• Желтоқсан оқиғасы — 1986 жылғы 17 желтоқсанда Алматыда басталған жастардың бейбіт саяси шеруі.
• Егемендік туралы Декларация — 1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі қабылдаған құжат.

Теория

1. Дағдарыстың алғышарттары. 1980-жылдардың басында КСРО-ның барлық республикаларында әлеуметтік-экономикалық жағдай өте ауыр болды; ескірген жүйе елді экономикалық, әлеуметтік және саяси дағдарысқа әкелді. «Тоқырау» жылдары шаруашылықтардың шығыны, шетелден астық сатып алу, халықтың төмен тұрмысы мен наразылығы жинақталды.

2. Жеделдету және қайта құру. 1985 жылғы наурызда М. С. Горбачев КОКП ОК Бас хатшысы болып сайланды. 1985 жылғы сәуір пленумы дамуды жеделдету, күшті ғылыми-техникалық прогреске бағыттау курсын жариялады; оны КОКП XXVII съезі (1986, ақпан) бекітті. Бірақ мәселелер ескі әдістермен шешілді, бағыттың ғылыми тұжырымдамасы мен нақты бағдарламасы болмады. 1987 жылғы қаңтар пленумында басты мақсат — қайта құру жарияланды. «Көбірек демократия», «көбірек заңдылық пен тәртіп» ұрандары іс жүзінде бюрократияның нығаюына әкелді; халықтың үміті әміршіл-әкімшіл жүйенің қайшылықтарына тірелді. Қоғам барлық салада жаңаруды талап етті, бірақ жолдары мен міндеттері анық емес еді. Шаралар: экономиканы жеделдету әрекеті, кадр саясаты, демократияландыру және жариялылық, 1988 жылы қуғын-сүргін құрбандарын (оның ішінде Алаш қайраткерлерін) ақтау. Әміршіл-әкімшіл жүйе сақталғандықтан мәселелер шешілмеді.

3. Желтоқсан оқиғасы: себебі мен барысы. 1986 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан КП ОК V пленумы 18 минутта Д. А. Қонаевтың орнына бұрын Ульяновскіде жұмыс істеген Г. В. Колбинді тағайындады. Бұл тек себепші (сылтау) болды, түпкі себептер жылдар бойы жинақталды. 17 желтоқсанда Алматыда жаппай шеру басталды; ол бейбіт, саяси сипатта болды және басқа халықтарға қарсы бағытталмаған. Билік күш қолданды: алаңды қоршау туралы бұйрық, сапер күректері мен таяқ ұстаған солдаттар, су шашқыштар. 540 адам емдеу мекемелеріне жеткізіліп, 290-ы ауруханаға жатқызылды, 1 722 адам дене жарақатын алды. 19–25 желтоқсанда Жезқазған, Қарағанды, Павлодар, Тараз, Шымкент т.б. қалаларда да шерулер өтті: 2 500-дей қатысушы, 281 адам тұтқындалды.

4. Салдары. 787 адам комсомолдан шығарылды, 1 138 адам жаза алды, 271 адам оқу орындарынан шығарылды; сотталған 99 адамның 46-сы кейін ақталды. 1986 жылы билік оқиғаны «қазақ ұлтшылдығының көрінісі» деп бағалап, бұқаралық ақпарат құралдарында «ұлтшылдарды» іздеу науқаны жүрді. Қ. Рысқұлбеков пен М. Әбдіқұлов өлім жазасына кесілді. Қайрат Рысқұлбеков 1987 жылғы қаңтарда тұтқындалып, 16 маусымда өлім жазасына кесілді, кейін жаза 20 жылға ауыстырылып, Семей түрмесінде қаза тапты; 1992 жылғы 21 қаңтарда Жоғарғы Сот Пленумы оны толық ақтады.

5. Желтоқсанның маңызы. Оқулық бағасы: тоталитарлық режимге қарсы наразылық, КСРО-дағы ұлттық-демократиялық қозғалысқа қосылған үлес, «әміршіл-әкімшіл жүйеден шаршаған демократияның белгісі»; ұлттық сана мен рухты оятты, КСРО-ның ыдырауына және республикалардың тәуелсіздік алуына жол ашты.

6. Егемендік туралы Декларация. 1990 жылғы 25 қазанда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі «Қазақ КСР-ның мемлекеттік егемендігі туралы» Декларацияны қабылдады: республика Конституциясы мен заңдарының, ұлттық мүдделердің үстемдігі жарияланды; Президент — республика басшысы; алғаш рет билікті бөлу негізі қаланды. Кеңестік саяси жүйенің дағдарысы: 1991 жылғы 28 тамызда ОК пленумы Қазақстан Компартиясының қызметін тоқтатты, Н. Назарбаев бірінші хатшы қызметінен бас тартты, КОКП мүлкі республика меншігі деп танылды.

Мысалдар

1. Желтоқсан оқиғасының сылтауы мен себебін ажырат. Сылтау — Колбиннің тағайындалуы (16 желтоқсан); себептер — ұзақ жылдар жинақталған ұлттық және әлеуметтік наразылық.
2. 1979 және 1986 жылдардағы наразылықтардың ортақ белгісі? Жастардың Орталық шешімдеріне қарсы шығуы және биліктің оқиғаны жасыруы; айырмасы — 1986 жылы күш қолданылып, қуғын болды.
3. Қайта құру қашан басталды? 1985 жылғы сәуір — жеделдету бағыты; 1987 жылғы қаңтар — қайта құру жарияланды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Желтоқсанды басқа халықтарға қарсы бағытталды деу — оқулық мұны жоққа шығарады.
• 16 желтоқсан (пленум) мен 17 желтоқсанды (шерудің басталуы) шатастыру.
• 1986 жылғы «ұлтшылдық» бағасын бүгінгі баға ретінде қайталау.
• Егемендік туралы Декларацияны (1990) Тәуелсіздік туралы заңмен (1991) шатастыру.

Өзіңді тексер

1. V пленум Қонаевты неше минутта ауыстырды? — 18 минутта.
2. Қонаевтың орнына кім тағайындалды? — Г. В. Колбин.
3. Қ. Рысқұлбеков қашан толық ақталды? — 1992 жылғы 21 қаңтарда.
4. Егемендік туралы Декларация қашан қабылданды? — 1990 жылғы 25 қазанда.
5. Қазақстан Компартиясының қызметі қашан тоқтатылды? — 1991 жылғы 28 тамызда.