Қазақстан «Тоқырау» кезеңінде (1965-1985 жылдар)

Оқулықтық тірек

• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 52, 54–56-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 55–58-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 64–66-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 59, 60, 62-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 60–63-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 46, 47, 60–62-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 38–39-бб.
• Аяган Б. Г. «История Казахстана», 9 класс, 2024, с. 448, 470, 472

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: 9.4.2.1 1965–1985 жылдардағы Қазақстан өнеркәсібі (9); 9.4.1.1 1965–1985 жылдардағы ауыл шаруашылығы (9); 9.1.1.1 «Тоқырау» жылдарындағы демографиялық үдерістер (9); 9.3.1.1 1960–1980 жылдардағы қоғамдық-саяси өмір (9); 9.3.1.2 Ұлттық мүддені қорғаған қайраткерлер (9); 9.3.1.4 1959 және 1979 жылдардағы халық наразылықтары (9).

Негізгі ұғымдар

• «Тоқырау» (1965–1985) — саяси жүйе өзгермей, экономикалық реформалар нәтиже бермеген кезең.
• Жоспарлы экономика — КСРО-ның жоспарлы шаруашылығы; шаруашылық есеп — кәсіпорынның шығынын өз табысымен өтеуі.
• Шикізаттық бағыт — өндіруші салалардың басым дамуы.
• Диссидент — өзгеше ойлайтын, кеңестік тәртіпті сынаған адам.
• Целиноград оқиғасы (1979) — неміс автономиясын құруға қарсы бейбіт жастар митингі.

Теория

1. Өнеркәсіп. 1965 жылы өнеркәсіпті басқару жүйесін өзгерту туралы заң қабылданды. 1960 жылы өнеркәсіп өнімі 1940 жылмен салыстырғанда 7,5 есе, 1965 жылы 12 есе өсті; 1961–1970 жылдары 1 709 жаңа кәсіпорын мен жаңартылған нысан іске қосылды. Сегізінші бесжылдықтың барлық жоспарлы көрсеткіштері орындалды. Бірақ реформа аяқталмады: экономика шикізаттық болып қалды, өндіруші салалар дамыды, тиімділік, өнім сапасы мен еңбек өнімділігі төмендеді. Машина жасаудағы артық шығын республикадағы жылдық болат өндірісінен 2,5 есе асты.

2. Ауыл шаруашылығындағы дағдарыс. 1971–1980 жылдары ауыл шаруашылығына 18 млрд сомнан астам қаржы салынды: 58 мың трактор, 42 мыңнан астам автокөлік, 41 мың комбайн, 5,3 млн т минералды тыңайтқыш берілді; суландыру мен мелиорацияға көп қаржы бөлінді. 1976 жылы астықтан бұрын-соңды болмаған өнім жиналды. 18 совхоз толық шаруашылық есепке көшірілді. Алайда 1965–1985 жылдары ірі қара 4,2 млн-ға, қой мен ешкі 55 млн-ға дейін азайды; көптеген шаруашылықтар шығынмен жұмыс істеді. Басты себеп — шаруаның еңбек нәтижесінен алшақтауы; мемлекеттік сатып алу жоспарлары ауыртпалыққа айналды; 1982 жылғы бағдарлама құлдырауды тоқтата алмады, КСРО шетелден астық сатып алуға мәжбүр болды.

3. Урбанизация және демография. 1960-жылдары жаңа салаларды дамыту нәтижесінде Ақтау, Степногорск, Арқалық т.б. қалалар пайда болды, жұмысшы кенттері қалаға айналды; 1959–1975 жылдары басқа республикалардан 179 мың адам келді. 1970 жылы республика халқы 13 млн-ға жетті, қазақтар 32,6 % болды; 1989 жылғы санақ бойынша 16,2 млн, оның 9 млн-нан астамы — қала тұрғындары. 1970-жылдардан көшіп кетушілер келушілерден асты; табиғи өсім төмендеді.

4. Қоғамдық-саяси өмір. Партия басшылығы қоғамдық саланы мінсіз деп санады. 1970-жылдардың ортасынан өнерде мемлекеттік тапсырыс жүйесі енгізілді — шығармашылықта тоқырау туды. Ұлттық мектептер жоспарлы түрде жабылды, «ортақ» ғұрыптар таңылды; ұнамсыз шығармалар арнайы қорларға жіберілді. 1975 жылы О. Сүлейменовтің «Аз и Я» кітабы кітапханалардан алынды. 1962 жылы философ М. Құлмағамбетов Рудныйда тұтқындалып, 7 жылға сотталды. 1960-жылдары Мәскеу жоғары оқу орындарындағы қазақ студенттері (М. Тәтімов, С. Ақатаев, М. Әуезов т.б.) «Жас тұлпар» ұйымын құрды. Билік халықтар достығын жариялап, іс жүзінде орыстандыру жүргізді.

5. 1979 жылғы Целиноград оқиғасы. 1979 жылдың көктемінде КОКП ОК саяси бюросы орталығы Ерейментау болатын неміс автономиясын құруды шешті. 16 маусымда қазақ жастары Целиноградтағы Ленин алаңына «Қазақстан біртұтас!», «Неміс автономиясына жол жоқ!» ұрандарымен жиналды; 19 маусымда екінші митинг өтті, оның алдында облатком төрағасы А. Жолмұхамедов пен обком бірінші хатшысы Н. Морозов сөйледі. Тәртіп бұзылмады; кейбір қатысушылар әкімшілік жазаға тартылды, бірақ автономия құрылмады. Баспасөзде бұл туралы жазылмады.

6. Басшылар.

Тұлға	Қызметі
Ж. Шаяхметов	1946–1954 жылдары Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы; соғыс жылдары ОК екінші хатшысы ретінде жұбайымен харьковтық баланы асырап алды
Ж. Тәшенов (1915–1986)	1955–1960 жылдары Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы, 1960–1961 жылдары Министрлер Кеңесінің төрағасы; республика жерін бөліп беруге қарсы шықты, Хрущевтің ұсынысымен қызметінен алынды
Д. Қонаев	1960–1962, 1964–1986 жылдары ОК бірінші хатшысы; 1979 жылы неміс автономиясына қарсы шықты, бірақ оның қарсылығы ескерілмеді

Басшылық мерзімдері. Ж. Шаяхметов (1902–1966) — 1946–1954 жылдары Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы; Н. С. Хрущевтің тыңды тез жырту идеясын қолдамағаны үшін қызметінен босатылды. Д. Қонаев (1912–1993) — бірінші хатшы: 1960–1962 және 1964–1986 жылдар.

Мысалдар

1. Теміртау (1959) мен Целиноград (1979) оқиғаларын салыстыр. Себебі: әлеуметтік-тұрмыстық / ұлттық-саяси (аумақ тұтастығы). Барысы: толқу және қару қолдану / бейбіт митинг. Ортақ: билік оқиғаларды жасырды.
2. Неге «тоқырау»? Басқару әдістері өзгергенімен, жүйенің негізі өзгермеді; көлем өссе де тиімділік төмендеді.
3. Автономияны кім тоқтатты? Қонаевтың қарсылығы ескерілмеді — жоспарды халық наразылығы тоқтатты.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Көлемнің өсуін тиімділіктің өсуімен шатастыру.
• 1976 жылғы рекордтық өнімді бүкіл кезеңнің көрсеткіші деп санау.
• 1965 жылғы реформаны 1957 жылғы совнархоздармен шатастыру.
• Автономияның тоқтатылуын тек Қонаевқа телу.

Өзіңді тексер

1. Неміс автономиясының орталығы қай жер болуы тиіс еді? — Ерейментау.
2. Целиноградтағы бірінші митинг қашан өтті? — 1979 жылғы 16 маусымда.
3. «Аз и Я» кітабының авторы? — Олжас Сүлейменов (1975).
4. 1989 жылғы санақ бойынша халық саны? — 16,2 млн.
5. 1971–1980 жылдары ауыл шаруашылығына қанша қаржы салынды? — 18 млрд сомнан астам.