Қазақстан «Жылымық» кезеңінде (1954-1964 жылдар)

Оқулықтық тірек

• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 31, 32, 51–53-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 7, 9, 64–66-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 46, 47, 60–62-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 60–63-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 76–79-бб.
• Қабылдинов З.Е., Сандыбаева А.Д., Лебаев Ф.Р. «Қазақстан тарихы», 11-сынып, 1-бөлім, Атамұра, 2020, 58–77-бб.
• Аяған Б.Ғ., Әдиет Қ.Б., Сатанов А.Б. «Қазақстан тарихы (1946 жылдан бүгінгі күнге дейін)», 9-сынып, Атамұра, 2024, 33, 45, 48, 242-бб.

Дайындалған тақырыптар материалдары бойынша: Қайталау: соғыстан кейінгі жылдар және «жылымық» (9); 9.1.1.2 Демографиялық үдерістер: өткенмен сабақтастық (9); 9.3.1.4 1959 және 1979 жылдардағы халық наразылықтары (9); 9.3.1.2 1960–1980 жылдардағы ұлттық мүддені қорғаған қайраткерлер (9); 9.2.2.1 1940–1980 жылдардағы Қазақстан әдебиеті мен өнері (9); 11.1.3.2 ХХ ғасырда әлеуметтік-экономикалық дамуды анықтаған факторлар (11).

Негізгі ұғымдар

• «Жылымық» (1954–1964) — КОКП XX съезінен кейінгі жеке басқа табынуға қарсы күрес пен жазықсыз сотталғандарды ақтау кезеңі.
• Тың игеру — 1954 жылдан басталған жаппай жер жырту; 1954–1962 жылдары Еуропалық КСРО-дан 2 млн адам келді.
• Урбанизация — қала халқының өсуі, ауылдан қалаға көшу.
• Теміртау оқиғасы (1959) — комсомол құрылысындағы жұмысшылардың әлеуметтік-тұрмыстық наразылығы.

Теория

1. Тың игеру. Тың және тыңайған жерлерді игеру 1954 жылы басталды. 1954–1962 жылдары ұйымдасқан қоныс аудару жүрді: Еуропалық КСРО-дан 2 млн адам келіп, қазақтар өз жерінде азшылыққа айналды.

Салдар түрі	Оң	Теріс
Экономикалық	азық-түлік мәселесін шешу, астық өндірісінің өсуі	мал шаруашылығына зиян, жайылымның қысқаруы
Экологиялық	—	жел эрозиясы: 10 млн га құнарлы жер эрозияға ұшырады, мал шаруашылығындағы кеңестік әдістер тағы 55 млн га жерді тоздырды
Демографиялық-мәдени	мамандар ағыны	жүздеген қазақ мектебі жабылды, жер-су атаулары орысшаланды, ұлттық дәстүрдің рөлі төмендеді
Әміршіл-әкімшіл жүйе ұлттық ерекшеліктерді ескермеді, табиғат пен денсаулықты қорғау мәселесі шиеленісті.

2. Өнеркәсіптің дамуы. 1960-жылдардың ортасына қарай өнеркәсіп әлеуеті екі есе өсті; 729 ірі нысан мен 535 цех іске қосылды. Темір жолдың ұзындығы 1945 жылғы 8,2 мың км-ден 1960 жылы 11,47 мың км-ге жетті. 1959 жылға қарай қала халқы 44 %-ға жетіп, 15 жаңа қала пайда болды. Бұл даму шикізаттық бағытта жүрді. Теміртаудағы металлургия комбинаты екінші комсомол құрылысы деп жарияланды.

3. Демографиялық өзгерістер. 1959 жылғы санақ бойынша қазақтардың үлесі 29,99 %-ға түсті; 1897 жылы олар өлке халқының 81,8 %-ын, 1926 жылы 58,5 %-ын құраған еді. Көп ұлтты республика қалыптасты.

4. «Жылымық» және мәдениет. КОКП XX съезінен кейін жеке басқа табынуға қарсы күрес басталып, жазықсыз сотталғандар ақталды; қуғын-сүргінге ұшыраған С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлиннің шығармалары жарық көрді. Бірақ шығарма тек Главлиттің рұқсатымен басылды — шығармашылық еркіндік партиялық қысыммен шектелді.

5. Әскери-өнеркәсіп кешені. Семей полигонындағы сынақтар (1949–1989) жалғасты; республикада 50-ге жуық қорғаныс кәсіпорны жұмыс істеді. «Байқоңыр» ғарыш айлағы — Қазақстан аумағындағы әскери-ғарыш нысаны; тәуелсіздік жылдары 1994 жылғы наурызда Ресейге 20 жылға жалға берілді, 2004 жылы жалдау мерзімі 2050 жылға дейін ұзартылды.

6. Қоғамдық-саяси өмір. Теміртау, 1959. 1958 жылдың соңына қарай құрылысқа 132 мың, келесі жылы тағы 70 мың адам келді; жұмысшылар шатырларда тұрып, климат, ауру, нашар тамақтан қиналды. Себеп — 1 шілдеде жастар бригадасына мәдени-тұрмыстық қызметтің бұзылуы. Наразылықты бұзақылар пайдаланып, дүкендер мен асханаларды талқандады; толқу үш күнге созылды, әскер енгізіліп, қару қолданылды, қаза тапқандар мен жараланғандар болды. Ж. Тәшенов (1915–1986) — 1955–1960 жылдары Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы, 1960–1961 жылдары Министрлер Кеңесінің төрағасы: Маңғыстауды Түрікменстанға, Тың өлкесіне біріктірілген солтүстік облыстарды Ресейге, мақта өсіретін оңтүстік аудандарды Өзбекстанға беруге қарсы шықты, ядролық жарылыстарға қарсы болды; «Қазақ әдебиеті» газетін жабылудан құтқарды. Н. Хрущевтің ұсынысымен қызметінен алынды. 1962 жылы философ Махмет Құлмағамбетов кеңестік тәртіпке қарсы сөйлегені үшін тұтқындалды. Д. Қонаев 1960–1962 жылдары Қазақстан КП ОК бірінші хатшысы болды.

«Байқоңыр». Космодромның негізі 1955 жылы қаланды; ол әлемдегі ең ірі космодром ретінде әскери нысанға жатқызылды.

Совнархоздар. 1957 жылы басқару аумақтық қағидатқа көшірілді: экономикалық аудандарда халық шаруашылығы кеңестері құрылып, өнеркәсіп пен құрылыс соларға бағындырылды. 1965 жылы совнархоздар таратылды.

Мысалдар

1. Тың игерудің экологиялық салдары? 10 млн га құнарлы жер эрозияға ұшырады; мал шаруашылығы 55 млн га жерден айырылды. Тұзақ: тың игеруді тек жетістік деп бағалау.
2. Теміртау оқиғасының себебі? Әлеуметтік-тұрмыстық: шатырда тұру, нашар тамақ, қызмет көрсетудің бұзылуы (1959 жылғы 1 шілде).
3. Ж. Тәшенов неге қызметінен алынды? Республика жерін бөліп беруге қарсы шыққаны үшін «ұлтшыл» атанып, Хрущевтің ұсынысымен.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тың игеруді тек оң нәтиже деп бағалау — экологиялық, демографиялық, мәдени шығыны болды.
• Теміртау (1959) мен Целиноград (1979) оқиғаларын шатастыру.
• Тәшеновті (Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы) Қонаевпен (ОК бірінші хатшысы) шатастыру.
• «Жылымықты» толық шығармашылық еркіндік деп түсіну — цензура сақталды.

Өзіңді тексер

1. 1954–1962 жылдары тыңға қанша адам келді? — 2 млн адам.
2. 1960 жылы темір жолдың ұзындығы? — 11,47 мың км.
3. «Жылымық» жылдары кімдердің шығармалары жарық көрді? — С. Сейфуллин, І. Жансүгіров, Б. Майлин.
4. Теміртаудағы толқу неше күнге созылды? — Үш күнге.
5. 1959 жылға қарай қала халқы қанша пайыз болды? — 44 %.