Мемлекет және құқық. Жария құқық. Жеке құқық. Іс жүргізу құқығының негіздері

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 88–90, 112–123
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 16–21 (§ 3), 105–110 (§ 20), 127–130 (§ 24), 261–265 (§ 48)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 4–8, 79–95, 107–114, 127–132
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 40–46, 66–70, 83–86, 102–105, 124–127

Негізгі ұғымдар

• Контекстік тапсырма — өмірлік жағдаят (казус): оқиғаны оқып, оған қай құқық саласы, қандай норма және қандай жауапкершілік қолданылатынын анықтау керек.
• Құқық жүйесі: жария құқық (конституциялық, әкімшілік, қылмыстық, экологиялық, жер), жеке құқық (азаматтық, тұтынушылар, авторлық, отбасы, еңбек), іс жүргізу құқығы (қылмыстық, азаматтық, әкімшілік процесс), халықаралық құқық.
• Құқық нормасы: гипотеза (шарт) — диспозиция (ереже) — санкция (жауапкершілік).
• Дереккөздер иерархиясы: Конституция → кодекстер мен заңдар → заңға тәуелді актілер; ратификацияланған халықаралық шарттар заңдардан басым.

Теория

Казусты шешу алгоритмі

1. Қатынасты анықта: билік пен бағыну (жария құқық) ме, әлде тең тараптар (жеке құқық) ма?
2. Субъектіні тексер: жеке тұлға ма, заңды тұлға ма, лауазымды тұлға ма; жасы қанша; есі дұрыс па.
3. Әрекетті сарала: құрамның төрт элементі — объект, объективтік жақ, субъект, субъективтік жақ (кінә). Біреуі болмаса — жауапкершілік жоқ.
4. Жауапкершілік түрін таңда (кесте төменде).
5. Қорғау жолын көрсет: сотқа дейінгі тәртіп (наразылық, жоғары органға шағым, келісу комиссиясы) → сот → халықаралық органдар (ел ішіндегі сатылар біткен соң).

Жауапкершілік түрлерін салыстыру

Түрі	Негізгі белгі	Кім қолданады	Жас (жеке тұлға)
Қылмыстық	қоғамға қауіпті әрекет, ҚК	тек сот	16, бірқатар ауыр қылмыстар үшін 14
Әкімшілік	қауіптілігі төмен, ӘҚБтК	лауазымды тұлғалар, сот (қамақ, құқықтан айыру — тек сот)	16
Тәртіптік	қызметтік тәртіпті бұзу	жұмыс беруші өз қарамағындағыға	—
Азаматтық-құқықтық	мүліктік зиянды өтеу, шарт бұзу	сот, тараптардың келісімі	әрекет қабілеттілігіне байланысты

Жас шектері — жиі сұралатын сандар

Жас	Не басталады
10	асырап алуға баланың келісімі қажет
14	қылмыстық жауаптылық (ұрлық, тонау, кісі өлтіру және т.б.); оқудан бос уақытта жұмыс; еңбек дауында сотта өз бетінше
16	әкімшілік және жалпы қылмыстық жауаптылық; жалпы ереже бойынша еңбек шарты
18	неке жасы; белсенді сайлау құқығы; толық процестік әрекет қабілеттілігі
25 / 30 / 40	Құрылтай депутаты / судья / Президент

Бір оқиға — бірнеше сала. Экологиялық залал: азаматтық (залалды өтеу) + әкімшілік (айыппұл) + қылмыстық (ірі залал, сирек жануарлар). Тұтынушы құқығы: АК (наразылық, 1% тұрақсыздық айыбы), ӘҚБтК 190 (тұтынушыны алдау), ҚК 306 (қауіпті тауар сату). Сыбайлас жемқорлық: тәртіптік (шектеулерді бұзу), әкімшілік (ӘҚБтК 676–677), қылмыстық (ҚК 366–368).

Шектес құрамдарды ажырату: пара алу (366) — лауазымды тұлға өз өкілеттігі шегінде; алаяқтық (190) — құзыреті жоқ адамның алдауы; заңсыз сыйақы алу (247) — жеке коммерциялық ұйым қызметкері.

Мысалдар

1. 17 жастағы жасөспірім саябақта темекі шегіп, былапыт сөйледі. Жария құқық, әкімшілік: ӘҚБтК 441 (темекі) және 434 (ұсақ бұзақылық); 16-ға толған — айыппұл.
2. 15 жастағы жасөспірім дүкеннен 150 000 теңгелік планшетті жасырын алып шықты. Қылмыстық: ұрлық (ҚК 188), жауаптылық 14 жастан. Процесте адвокат міндетті, 16-ға толмағандықтан жауап алуда педагог не психолог қатысады, іс ювеналды сотта қаралады.
3. Масаң күйде көлік жүргізген адам ұсталды (ӘҚБтК 608). Бапта қамау мен куәліктен айыру көзделген — полиция хаттама толтырып, істі сотқа жолдайды.
4. Ақаулы шаңсорғышты сатушы қайтармады. Жеке құқық (тұтынушылар құқығы): жазбаша наразылық → уәкілетті органға шағым (дүкенге ӘҚБтК 190 бойынша айыппұл) → қажет болса сот, мемлекеттік баж төленбейді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Азаматтық дауға (қарыз, мүлік бөлу) қылмыстық жауапкершілікті жазу.
• Әкімшілік және қылмыстық жауаптылықтың жас шегін шатастыру (16 және 14/16).
• Құрамның бір элементі (кінә, жас) болмаса да жауапкершілік бар деп есептеу.
• Сотқа дейінгі міндетті тәртіпті (наразылық, жоғары органға шағым) өткізіп жіберу.
• Халықаралық органға ұлттық сот сатыларынан өтпей жүгіну.

Өзіңді тексер

1. Жария және жеке құқық қатынастарының басты айырмашылығы? — Жарияда — билік пен бағыну, жекеде — тараптардың теңдігі.
2. Әкімшілік жауапкершілік қай жастан басталады? — 16 жастан.
3. Әкімшілік қамақты кім тағайындайды? — Тек сот.
4. Шенеунік өз құзыретіне кірмейтін мәселені «шешемін» деп ақша алды — бұл не? — Алаяқтық (ҚК 190).
5. Құқық нормасының жауапкершілікті көрсететін бөлігі? — Санкция.