Халықаралық құқықтағы адам құқықтарының қорғалуы

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 27–28
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 44–48 (§ 8), 287–295 (§ 53)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 143–150
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 56–61

Негізгі ұғымдар

• Адам құқықтарын халықаралық қорғау жүйесі Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін БҰҰ шеңберінде қалыптасты.
• Адам құқықтарының халықаралық билі (хартиясы) = Жалпыға бірдей декларация (1948) + екі халықаралық пакт (1966).
• Халықаралық қорғау органдары: БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі, Жоғарғы комиссар басқармасы, шарттық комитеттер, өңірлік соттар.
• Жеке шағымды халықаралық комитетке тек ел ішіндегі барлық сот сатыларынан өткен соң беруге болады.

Теория

Негізгі халықаралық құжаттар

Құжат	Жылы	Мәні
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы	1948 ж. 10 желтоқсан	30 бап; адам құқықтарының тұңғыш жаһандық каталогы
Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт	1966 ж.	жеке бас және саяси құқықтарды сақтауға заңды түрде міндеттейді
Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар туралы халықаралық пакт	1966 ж.	еңбек, денсаулық, демалыс, білім стандарттары
Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясы	1963 ж.	шетелдегі азаматтарды консулдық қорғау
Бала құқықтары туралы конвенция	1989 ж.	балалар құқықтарын қорғаудың негізгі шарты
БҰҰ-ның Мүгедектердің құқықтары туралы конвенциясы	—	кемсітушіліктің кез келген түрін жою (Қазақстан бекіткен)
ХЕҰ конвенциялары	—	еңбек құқықтары, тең жалақы

Халықаралық қорғау органдары

1. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі (АҚК) — барлық мемлекеттерге әмбебап мерзімді шолу (ӘМШ) жүргізеді.
2. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі Жоғарғы комиссарының басқармасы (АҚЖКБ).
3. БҰҰ шарттық комитеттері:
   • Адам құқықтары жөніндегі комитет — Азаматтық және саяси құқықтар туралы пактінің орындалуын бақылайды;
   • Бала құқықтары жөніндегі комитет;
   • Азаптауларға қарсы комитет.
4. Өңірлік органдар — мысалы, Адам құқықтары жөніндегі Еуропалық сот (АҚЕС).

Қазақстанның қатысуы

• Пактілерді ратификациялап, нормаларын ұлттық заңнамаға енгізді.
• Азаматтық және саяси құқықтар туралы пактінің Факультативтік хаттамасын мойындады — азаматтар БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетіне жеке шағым бере алады.
• Комитеттердің құзыретін мойындайды және БҰҰ органдарына үнемі есеп береді.
• Мүгедектердің құқықтары туралы конвенцияны бекітіп, кедергісіз орта, жұмыс орындарына квота, жеңілдіктер енгізді.

Шетелдегі азаматтар құқықтарының халықаралық кепілдіктері: білім (Лиссабон конвенциясы — біліктіліктерді тану, «Болашақ», академиялық ұтқырлық); еңбек (кемсітушіліксіз, тең жалақы); консулдық көмек (төтенше жағдай, құжат жоғалту, ұсталу кезінде).

Ұлттық және халықаралық қорғаудың байланысы. Алдымен ұлттық тетіктер (сот, Омбудсмен, прокуратура) пайдаланылады; олар нәтиже бермесе — халықаралық органдар. Халықаралық қорғау ұлттық қорғауды толықтырады, алмастырмайды.

Мысалдар

1. Азамат жеке өмірге қол сұғылмаушылық құқығын еліндегі барлық сотта қорғай алмады. Ол БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі комитетіне жеке шағым жолдады — бұл Факультативтік хаттама арқылы мүмкін.
2. БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі Қазақстандағы ахуалды тексеруде. Бұл — әмбебап мерзімді шолу (ӘМШ).
3. Азаматтың алғашқы инстанцияда ғана істі қарап, бірден БҰҰ комитетіне шағымданғысы келеді. Болмайды: алдымен ел ішіндегі барлық сот сатыларынан өту керек.
4. Шетелде ұсталған қазақстандыққа консул көмек көрсетті. Вена конвенциясы (1963) және Конституцияның 14-бабы негізінде консулдық қорғау.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Декларация мен пактілердің жылдарын шатастыру: декларация — 1948, пактілер — 1966.
• Бала құқықтары туралы конвенцияны 1948 жылғы деп ойлау — 1989.
• Халықаралық комитетке ұлттық соттарды айналып өтіп шағымдануға болады деу.
• Әмбебап мерзімді шолуды Жоғарғы комиссар жүргізеді деу — Адам құқықтары жөніндегі кеңес.
• Пактінің орындалуын Адам құқықтары жөніндегі кеңес бақылайды деу — оны Адам құқықтары жөніндегі комитет бақылайды.

Өзіңді тексер

1. Адам құқықтарының халықаралық билін қандай құжаттар құрайды? — Жалпыға бірдей декларация (1948) және екі халықаралық пакт (1966).
2. Әмбебап мерзімді шолуды қай орган жүргізеді? — БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі.
3. Азаматтық және саяси құқықтар пактісінің орындалуын қай комитет бақылайды? — Адам құқықтары жөніндегі комитет.
4. Халықаралық комитетке жеке шағымның шарты? — Ел ішіндегі барлық сот сатыларынан өту.
5. Бала құқықтары туралы конвенция қай жылы қабылданды? — 1989 жылы.