Халықаралық жария құқығы. Қазақстан Республикасы – халықаралық құқық субъектісі

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 276–286 (§ 51–52)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 138–150
• Закон РК «О международных договорах», https://zakon.uchet.kz/rus/docs/Z050000054_

Негізгі ұғымдар

• Халықаралық жария құқық (ХЖҚ) — дербес құқықтық жүйе; онда мемлекеттерден жоғары тұратын билеуші жоқ, нормалар мемлекеттердің ерікті келісімі мен шарттары негізінде жасалады.
• Субъектілері: егемен мемлекеттер (негізгі субъект) және халықаралық үкіметаралық ұйымдар (БҰҰ, ШЫҰ, ЕҚЫҰ, ЕАЭО).
• Қайнар көздері: халықаралық шарттар (конвенциялар, келісімдер), халықаралық әдет-ғұрыптар, құқықтың жалпы қағидаттары.
• Pacta sunt servanda — халықаралық міндеттемелерді адал орындау.
• Қазақстан 1992 жылғы 2 наурызда БҰҰ-ға мүше болды.

Теория

ХЖҚ-ның негізгі қағидаттары (БҰҰ Жарғысы)

1. Мемлекеттердің егеменді теңдігі.
2. Күш қолданбау және күшпен қатер төндірмеу.
3. Шекаралардың мызғымастығы және аумақтық тұтастық.
4. Халықаралық дауларды бейбіт жолмен реттеу.
5. Ішкі істерге араласпау.
6. Адам құқықтары мен негізгі бостандықтарын құрметтеу.
7. Халықаралық міндеттемелерді адал орындау (pacta sunt servanda).

Ұлттық және халықаралық құқықтың арақатынасы. Конституцияның 5-бабының 3-тармағы халықаралық шарттарды қолдану тәртібін заңдарға сілтейді. «ҚР халықаралық шарттары туралы» Заңның 20-1-бабы: Қазақстан ратификациялаған және қолданыстағы халықаралық шарттардың республика заңдарынан басымдығы бар және олар тікелей қолданылады (шартты қолдану үшін заң шығару талап етілетін жағдайдан басқа). (Конституцияның өзінен жоғары емес — Конституция ең жоғары заңдық күшке ие.)

Қазақстан — халықаралық құқықтың толыққанды субъектісі

Факт	Мазмұны
1991 ж.	тәуелсіздік алды
1992 ж. 2 наурыз	БҰҰ-ға мүше болып қабылданды
Ұйымдар	ЕҚЫҰ, ШЫҰ, АӨСШК, Түркі кеңесі, ЕАЭО
Бейбітшілік бастамасы	Семей ядролық полигонын өз еркімен жауып, әлемдегі төртінші ядролық арсеналдан бас тартты

Қазақстан азаматтарының шетелдегі құқықтары

• Халықаралық құжаттар: Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (1948), Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық пакт (1966), Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясы (1963), Халықаралық Еңбек Ұйымының (ХЕҰ) конвенциялары.
• Білім: Жоғары білім біліктіліктерін тану туралы Лиссабон конвенциясы, «Болашақ» стипендиясы, академиялық ұтқырлық.
• Еңбек: кемсітушіліксіз қауіпсіз еңбек жағдайы, тең жалақы.
• Консулдық қорғау (Конституцияның 14-бабы): төтенше жағдайда, құжат жоғалғанда, ұсталғанда консулдар көмектеседі; паспорт жоғалса — Қазақстанға оралуға арналған куәлік беріледі.
• Экстерриториалдық: мемлекет өз азаматын шекарадан тыс жерде де қорғайды (азаматтық белгісі).

Халықаралық шарт жасасу кезеңдері («ҚР халықаралық шарттары туралы» Заң): дайындау және келісу (Сыртқы істер министрлігі, сараптамалар), келіссөз және мәтінді қабылдау, парафтау мен қол қою, бекіту (адам құқықтары, шекара, ұжымдық қауіпсіздік шарттары; заңды Құрылтай қабылдайды), күшіне ену.

Мысалдар

1. Екі мемлекет шекараны межелеу бойынша дауласты. Дипломатиялық келіссөздер және БҰҰ Халықаралық соты арқылы соғыссыз шешілді — дауларды бейбіт реттеу қағидаты.
2. Ратификацияланған шарт пен ҚР заңы бір мәселені әртүрлі реттейді. «ҚР халықаралық шарттары туралы» Заңның 20-1-бабы бойынша шарт басым және тікелей қолданылады (Конституцияның 5-бабының 3-тармағы заңдарға сілтейді).
3. Шетелде оқитын студент төлқұжатын жоғалтты. Бас консулдыққа жүгініп, тексеруден кейін Қазақстанға оралу туралы куәлік алды — консулдық қорғау (14-бап).
4. Шетелдік жұмыс беруші қазақстандық жұмысшыға жергілікті қызметкерден аз жалақы төлейді. ХЕҰ конвенциялары бойынша кемсітушіліксіз тең жалақы құқығы бұзылған.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• ХЖҚ-да мемлекеттерден жоғары билеуші орган (БҰҰ) бар деп ойлау — нормалар ерікті келісіммен жасалады.
• Жеке тұлғаларды немесе компанияларды ХЖҚ-ның негізгі субъектісі деу — негізгі субъект егемен мемлекет.
• Кез келген халықаралық шарт заңнан басым деу — тек ратификацияланған шарт.
• Халықаралық шарт Конституциядан жоғары деп ойлау.
• Pacta sunt servanda қағидатын «ішкі істерге араласпау» деп аудару — ол міндеттемелерді адал орындау.
• Қазақстанның БҰҰ-ға кірген жылын 1991 деу — 1992 жылғы 2 наурыз.

Өзіңді тексер

1. ХЖҚ-ның негізгі субъектісі? — Егемен мемлекет.
2. Pacta sunt servanda қағидатының мәні? — Халықаралық міндеттемелерді адал орындау.
3. Ратификацияланған шарттардың заңнан басымдығын қай норма бекітеді? — «ҚР халықаралық шарттары туралы» Заңның 20-1-бабы; Конституцияның 5-бабының 3-тармағы заңдарға сілтейді.
4. Қазақстан БҰҰ-ға қашан мүше болды? — 1992 жылғы 2 наурызда.
5. Консулдық қатынастар туралы Вена конвенциясы қай жылы қабылданды? — 1963 жылы.