Әкімшілік іс жүргізу құқығының негіздері. Әкімшілік іс жүргізу құқығының институттары

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 266–275 (§ 49–50)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 124–135
• Административный процедурно-процессуальный кодекс РК, https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K2000000350

Негізгі ұғымдар

Тақырыпта екі түрлі іс жүргізу бар, оларды шатастырмау керек:

• Әкімшілік процесс (әкімшілік әділет) — Әкімшілік рәсімдік-процестік кодекс (ӘРПК, 2021 ж.) бойынша азаматтар мен бизнестің құқықтарын мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғалардың заңсыз әрекеттері мен шешімдерінен қорғайтын сот ісін жүргізу. Мұнда азамат — мемлекетке қарсы талапкер.
• Әкімшілік құқық бұзушылық туралы істер бойынша іс жүргізу — ӘҚБтК бойынша құқық бұзушыны жауапқа тарту. Мұнда мемлекет — азаматқа жаза қолданушы.
• Әкімшілік істерді соттар және 60-тан астам мемлекеттік бақылау органы қарайды (ӘҚБтК 684–735-баптары).

Теория

ӘРПК-нің ерекше қағидаттары

1. Соттың белсенді рөлі (ӘРПК 16-бабы) — сот тараптардың дәлелдемелерімен шектелмей, құжаттарды өз бастамасымен жинайды, мемлекеттік органды дәлелдеуге міндеттейді, азаматқа талапты дұрыс қоюға көмектеседі.
2. Әкімшілік орган кінәлілігінің презумпциясы — шешімнің заңдылығын дәлелдеу міндеті азаматқа емес, мемлекеттік органға жүктеледі.
3. Адам құқықтарының басымдығы — заңдағы күмән мен түсініксіздік азаматтың пайдасына түсіндіріледі.
4. Мөлшерлестік (пропорционалдық).

Сотқа дейінгі шағым. ӘРПК бойынша сотқа барар алдында азамат міндетті түрде жоғары тұрған органға немесе лауазымды тұлғаға шағымданады; қанағаттандырылмаса — сотқа талап береді.

Әкімшілік талап-арыздың 4 түрі

Талап	Мақсаты
Даулау туралы	заңсыз әкімшілік актінің (бұйрық, қаулы) күшін толық не ішінара жою
Мәжбүрлеу туралы	органды бас тартқан қолайлы актіні қабылдауға міндеттеу (жәрдемақы тағайындау, жер беру)
Әрекет жасау туралы	нақты әрекетке міндеттеу (анықтама беру, тізімге қосу)
Тану туралы	құқықтық қатынастың бар-жоғын не актінің заңсыз болғанын мойындату
Сот шешімін орындамаған мемлекеттік орган басшысына сот процестік мәжбүрлеу шарасы ретінде ақшалай өндіріп алу салады.

Әкімшілік құқық бұзушылық істері бойынша құзырет

• Тек сот тағайындайды: әкімшілік қамақ; арнайы құқықтан (жүргізуші куәлігінен) айыру; қызметті тоқтата тұру не тыйым салу; тәркілеу; шетелдікті шығарып жіберу; кәмелетке толмағандардың істері.
• Полиция: жол ережесін бұзу, қоғамдық орында ішімдік ішу, темекі шегу, тыныштықты бұзу, ұсақ құқық бұзушылықтар.
• Мемлекеттік кірістер органдары: чек бермеу, салықтан жалтару.
• Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау: санитариялық нормаларды бұзу.

Әкімшілік құқық бұзушылық бойынша іс жүргізу сатылары

1. Іс қозғау — хаттама толтыру.
2. Қамтамасыз ету шаралары — әкімшілік ұстау (3 сағаттан аспайды), жеке тексеру, көлікті басқарудан шеттету.
3. Істі қарау — орган 15 күнде, сот 10 күнде қарайды; қамақ көзделген іс материал түскен күні қаралады.
4. Қысқартылған іс жүргізу — кінәсін мойындаса, 7 күн ішінде айыппұлдың 50%-ын төлеуге болады.
5. Шағымдану — қаулыны алған күннен 10 тәулік ішінде жоғары тұрған сотқа.
6. Орындау — айыппұлды 30 күн ішінде өз еркімен төлеу.

Әкімшілік рәсім қатысушылары (ӘРПК, 21-бап): өтініш беруші және мүдделі тұлға. Әкімшілік талап қою мерзімі (136-бап): дау айту — шағым бойынша шешім тапсырылған күннен 1 ай; әрекет жасауға мәжбүрлеу — 1 ай; тану талабы — 5 жыл. Апелляция (168-бап): соңғы нысандағы шешімнен 2 ай.

Мысалдар

1. Әкімдік жер учаскесін беруден бас тартты, азамат сотқа шағымданды. Судья әкімдіктен хат-хабар мен карталарды өзі талап етіп, заңсыздықты анықтады — соттың белсенді рөлі. Жер беруді міндеттеу — мәжбүрлеу туралы талап.
2. Әлеуметтік қорғау бөлімі мүгедектігі бар азаматқа жәрдемақыдан бас тартты. Сот шешімді жойып, жәрдемақы тағайындауға міндеттеді — мәжбүрлеу туралы талап.
3. Масаң күйде көлік жүргізген адамды полиция ұстады (ӘҚБтК 608-бабы). Бапта 15 тәулік қамау және 7 жылға куәліктен айыру көзделген — полиция тек хаттама толтырып, істі сотқа жолдайды.
4. Жылдамдықты асырған жүргізуші кінәсін мойындады. Қысқартылған іс жүргізу: үш күн ішінде айыппұлдың жартысын төледі.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• ӘРПК бойынша азамат органның заңсыздығын өзі дәлелдеуге тиіс деп ойлау — дәлелдеу міндеті органда.
• Сотқа дейінгі шағымды міндетті емес деу — ӘРПК бойынша міндетті.
• Әкімшілік қамақ пен куәліктен айыруды полиция тағайындай алады деу — тек сот.
• Даулау туралы және мәжбүрлеу туралы талапты шатастыру: біріншісі актіні жояды, екіншісі актіні қабылдатады.
• Қаулыға шағымдану мерзімін 1 ай деу — 10 тәулік.

Өзіңді тексер

1. ӘРПК қай жылы қабылданды? — 2021 жылы.
2. ӘРПК бойынша шешімнің заңдылығын кім дәлелдейді? — Шешім қабылдаған мемлекеттік орган.
3. Органды жәрдемақы тағайындауға міндеттеу туралы талап қалай аталады? — Мәжбүрлеу туралы талап.
4. Әкімшілік ұстаудың ең ұзақ мерзімі? — 3 сағат.
5. Кінәсін мойындаған адам айыппұлдың қанша бөлігін төлей алады және қашан? — 50%-ын, 7 күн ішінде.