Қылмыстық іс жүргізу құқығының негіздері. Қылмыстық іс жүргізу құқығының институттары

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 233–250 (§ 43–45)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 93–110
• Уголовно-процессуальный кодекс РК, https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K1400000231

Негізгі ұғымдар

• Қылмыстық процесс — ҚР Қылмыстық-процестік кодексімен (ҚПК) реттелетін, қылмыстық істерді тіркеу, тергеу және сотта қарау жөніндегі анықтау, тергеу, прокуратура және сот органдарының қызметі.
• Қылмыстық қудалау — сотқа дейінгі тергеп-тексеру органдары мен прокурордың айыптау қызметі.
• Кінәсіздік презумпциясы (ҚПК 19-бабы): адам заңды күшіне енген сот үкімімен кінәсі дәлелденгенге дейін кінәсіз; айыпталушы кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес; күмән оның пайдасына шешіледі.
• Алқабилер соты — 1 кәсіби судья + 10 алқаби.

Теория

Міндеттері (ҚПК 8-бабы): қылмыстық құқық бұзушылықтарды жедел әрі толық ашу; кінәлілерді әшкерелеп, жауапқа тарту; әділ сот талқылауы және заңды дұрыс қолдану; адамды заңсыз айыптаудан және соттаудан қорғау.

Қағидаттары: заңдылық; сот төрелігін тек сот жүзеге асырады; кінәсіздік презумпциясы; тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтылығы; білікті заң көмегіне құқық; тіл қағидаты (қазақ немесе орыс тілінде).

Процеске қатысушылардың 4 тобы

Топ	Кімдер
Сот	істі қарап, үкім шығаратын жалғыз орган
Айыптау тарапы	прокурор (мемлекеттік айыптаушы); тергеуші, анықтаушы, анықтау органы; жәбірленуші (дене, мүліктік, моральдық зиян шеккен)
Қорғау тарапы	күдікті, айыпталушы, сотталушы; қорғаушы (адвокат); кәмелетке толмағанның заңды өкілдері
Өзге тұлғалар	куәгер, сарапшы, маман, аудармашы, сот отырысының хатшысы

Қылмыстық қудалауды жүзеге асыратын органдар: полиция; сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет; экономикалық тергеп-тексеру қызметі (ҚМА); ұлттық қауіпсіздік органдары (ҰҚК); прокуратура (үйлестіруші және мемлекеттік айыптаушы).

Қудалау шарттары: арыз Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің бірыңғай тізіліміне (СДТБТ) тіркеледі; қылмыс белгілері туралы жеткілікті деректер болуы; кінәсіздік презумпциясы сақталуы; күдікті мәртебесі тек күдікті деп тану туралы қаулыдан немесе ұстау хаттамасынан кейін беріледі.

Сот талқылауының кезеңдері — процестің басты, шешуші кезеңі, дәлелдемелер тікелей және ашық зерттеледі:

1. Дайындық бөлімі — отырысты ашу, келгендерді тексеру, құқықтарды түсіндіру, қарсылықтар мен өтінішхаттар.
2. Сот тергеуі — айыптауды баяндау; сотталушыдан, жәбірленушіден, куәгерлерден жауап алу; заттай айғақтар мен сараптама.
3. Сот жарыссөзі — прокурор, жәбірленуші, адвокат, сотталушы сөйлейді.
4. Сотталушының соңғы сөзі — уақыты шектелмейді, сұрақ қойылмайды.
5. Үкім — судья кеңесу бөлмесінде шешеді; ақтау не айыптау үкімі жарияланады.

Кәмелетке толмағандар істерінің ерекшеліктері

• Қорғаушының міндетті қатысуы — ұсталған немесе алғаш жауап алынған сәттен; адвокаттан бас тартуға болмайды.
• Заңды өкілдер (ата-ана) тергеу әрекеттеріне қатыса алады.
• 16 жасқа толмаған немесе психикалық дамуы тежелген жасөспірімнен жауап алғанда педагог не психолог міндетті.
• Қамауға алу тек ауыр не аса ауыр қылмыс бойынша ерекше жағдайда; арнайы бұлтартпау шарасы — ата-ананың қарауына беру.
• Істер мамандандырылған ювеналды соттарда қаралады.

Алқабилер соты

• Аса ауыр және бірқатар ауыр қылмыстар бойынша айыпталушының өтініші бойынша.
• Құрамы: 1 судья, 10 алқаби (+2 қосалқы).
• Алқабиге талап: ҚР азаматы, 25–65 жас, өтелмеген соттылығы жоқ, наркологиялық не психиатриялық есепте тұрмаған. Судья, прокурор, тергеуші, адвокат, полиция қызметкері, әскери қызметші алқаби бола алмайды.
• Құпия дауыс берумен үш сұрақ: 1) әрекет орын алғаны дәлелденді ме; 2) оны сотталушы жасағаны дәлелденді ме; 3) сотталушы кінәлі ме. Дауыс тең болса — сотталушының пайдасына (ақтау).

Бұлтартпау шаралары (ҚПК, 137-бап): кетпеу туралы қолхат; жеке кепілдік; әскери қызметшіні команданың бақылауына беру; кәмелетке толмағанды қадағалауға беру; кепіл; үй қамағы; күзетпен ұстау. Ұстау (131-бап): 48 сағатқа дейін (кәмелетке толмаған — 24), заңда көрсетілген жағдайда 72 сағатқа дейін. Апелляциялық шағым (418-бап): үкім жарияланған күннен 15 тәулік.

Мысалдар

1. Тергеуші күдіктінің кінәсін дәлелдей алмады, күмән сейілмеді. Кінәсіздік презумпциясы бойынша сот ақтау үкімін шығарады.
2. Ұрлық туралы арыз берілді. Тергеуші арызды СДТБТ-ға тіркеп, оқиға орнын қарады, ұры анықталған соң оған күдікті деп тану туралы қаулы табыс етіліп, қорғаушы қамтамасыз етілді.
3. 15 жастағы жасөспірімнен жауап алынды. Адвокат, анасы және психолог қатысты; психолог шаршағанын ескерткенде жауап алу тоқтатылды.
4. Алқабилер соты: 6 алқаби «кінәлі емес», 4 алқаби мен судья «кінәлі». Көпшілік дауыспен ақтау үкімі шығарылды.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Айыпталушы өз кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті деп ойлау.
• Жәбірленушіні қорғау тарапына жатқызу — ол айыптау тарапында.
• Соңғы сөзде сотталушыға сұрақ қоюға болады деу.
• Кәмелетке толмаған адвокаттан бас тарта алады деу.
• Алқабилер соты кез келген іс бойынша, прокурордың өтінішімен өтеді деу — аса ауыр және бірқатар ауыр қылмыс бойынша, айыпталушының өтінішімен.

Өзіңді тексер

1. Қылмыстық процестің міндеттері ҚПК-нің қай бабында? — 8-бапта.
2. Прокурор процестің қай тарапына жатады? — Айыптау тарапына.
3. Сот талқылауының соңғы кезеңі қандай? — Үкім шығару және жариялау.
4. Алқабилер сотының құрамы? — 1 кәсіби судья және 10 алқаби.
5. Алқаби болудың жас шегі? — 25 жастан 65 жасқа дейін.