Азаматтық іс жүргізу құқығының негіздері. Азаматтық іс жүргізу құқығының институттары

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 251–265 (§ 46–48)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 111–123
• Гражданский процессуальный кодекс РК, https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K1500000377

Негізгі ұғымдар

• Азаматтық процесс — азаматтық, отбасылық, еңбек, тұрғын үй дауларын қарау және шешу жөніндегі сот пен іске қатысушылардың қызметі; Азаматтық процестік кодексімен (АПК, АІЖК) реттеледі.
• Талапкер — өз құқығын қорғау үшін сотқа талап-арыз берген тұлға; жауапкер — талап қойылған тұлға.
• Диспозитивтілік — тараптар құқықтарын өз еркімен пайдаланады: талапты өзгертеді, бас тартады, бітімге келеді.
• Жарыспалылық (АПК 15-бабы) — әр тарап өз талабын өзі дәлелдейді.
• Процестік әрекет қабілеттілігі толық көлемде — 18 жастан.

Теория

Міндеттері: бұзылған не дауланған құқықтар мен заңды мүдделерді қорғау және қалпына келтіру; дауды бейбіт реттеуге жәрдемдесу (бітімгершілік келісім, медиация, партисипативтік рәсім); заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайту.

Қағидаттары: заңдылық; тараптардың жарыспалылығы мен тең құқықтылығы; диспозитивтілік; жариялылық; дәлелдемелерді соттың тікелей зерттеуі.

Процеске қатысушылар

Топ	Кімдер
Сот	дауды мәні бойынша қарап, ҚР атынан шешім шығарады
Іске қатысушы тұлғалар	тараптар (талапкер, жауапкер); үшінші тұлғалар — дау пәніне дербес талап қоятын және қоймайтын (тараптың жағында); прокурор (мемлекет мүддесі, дәрменсіз азаматтар үшін)
Өкілдер	адвокаттар, заң консультанттары
Көмектесетін тұлғалар	куәгерлер, сарапшылар, мамандар, аудармашылар

Кәмелетке толмағандар

• Процестік құқық қабілеттілігі — туған сәттен.
• 14 жасқа дейінгі баланың құқығын тек ата-анасы не қорғаншысы қорғайды.
• 14–18 жас: сот ата-анасын қатыстырады, бірақ жасөспірім өзі де қатысады.
• Еңбек қатынастарынан не өз табысымен жасалған мәмілелерден туындаған дауларда — 14 жастан өз бетінше.
• 14 жасқа дейінгі (сот қалауымен 16 жасқа дейінгі) куәгерден жауап алу педагог не психолог қатысуымен; сот кей қатысушыларды залдан уақытша шығара алады.

Талап қою шарттары

1. Соттылық — жалпы ереже бойынша жауапкердің тұрғылықты жері (заңды тұлғаның орналасқан жері) бойынша (АІЖК 29-бабы).
2. Процестік әрекет қабілеттілігі (18 жас).
3. Сотқа дейінгі реттеу тәртібін сақтау (наразылық, келісу комиссиясы) — сақталмаса, арыз қайтарылады.
4. Мемлекеттік баж төлеу (босатылған жағдайлардан басқа).
5. Сол тараптар арасында, сол пән мен негіз бойынша заңды күшіне енген сот шешімінің болмауы.

Талап қою арызының деректемелері: соттың атауы; талапкердің аты-жөні, тұрғылықты жері, ЖСН, байланыс деректері; жауапкер туралы мәліметтер; құқық бұзушылықтың мәні мен талаптар; мән-жайлар мен дәлелдемелер; талап бағасы (мүліктік дауда); сотқа дейінгі реттеу туралы мәлімет; қоса берілетін құжаттар тізбесі; қолы немесе ЭЦҚ.

Процестің сатылары

1. Іс қозғау — арыз 5 жұмыс күні ішінде қабылданады.
2. Дайындау — алдын ала отырыс, дәлелдеме жинау, татуласуға шақыру.
3. Сот талқылауы (бірінші саты) — дайындық бөлігі; істің мәні бойынша қарау (тараптардың түсініктемесі, куәлар, құжаттар); сот жарыссөзі; шешім шығару және жария ету.
4. Апелляция — облыстық сотта, шешім заңды күшіне енгенге дейін 1 ай ішінде.
5. Татуласу рәсімдері — бітімгершілік келісім, соттағы медиация, партисипативтік рәсім (екі тараптың адвокаттары арқылы). Татуласқанда мемлекеттік баж толық қайтарылады.

Кассация (АПК, 434–436-баптар): тараптар мен іске қатысушылар, прокурор; апелляциялық актіден кейін 6 ай. Бұйрықтық іс жүргізу (12-тарау): даусыз ақшалай және мүліктік талаптар бойынша тараптарды шақырмай сот бұйрығы; жауапкер 10 жұмыс күні ішінде қарсылық білдіре алады. Оңайлатылған іс жүргізу туралы 13-тарау 2021 жылғы заңмен алынып тасталған.

Мысалдар

1. Сұлтанов танысы Ахметовтен 500 000 теңге қарызды өндіру туралы талап қойды. Сұлтанов — талапкер, Ахметов — жауапкер.
2. Талапкер шартта көзделген 10 күндік наразылық тәртібін сақтамай сотқа барды. Сотқа дейінгі реттеу сақталмағандықтан, арыз қараусыз қайтарылды.
3. 16 жасар Олжас жалақысын төлемеген кәсіпорынға талап қойды. Еңбек дауы бойынша 14 жастан өз бетінше қорғануға құқылы — сот мойындады.
4. Тараптар сот барысында бітімге келді. Диспозитивтілік қағидаты: сот бітімгершілік келісімді бекітіп, істі тоқтатады, баж қайтарылады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Талап талапкердің тұрғылықты жері бойынша беріледі деп ойлау — жалпы ереже бойынша жауапкердің.
• Диспозитивтілік пен жарыспалылықты шатастыру: біріншісі — құқықтарды еркін пайдалану, екіншісі — өз талабын өзі дәлелдеу.
• Прокурорды азаматтық процеске мүлдем қатыспайды деу.
• 14 жасқа дейінгі бала сотта өзін өзі қорғай алады деу.
• Апелляция Жоғарғы Сотта қаралады деу — облыстық сотта.

Өзіңді тексер

1. Азаматтық процесте жарыспалылық қағидаты қай бапта? — АПК 15-бабында.
2. Талап-арыз жалпы ереже бойынша қай жерге беріледі? — Жауапкердің тұрғылықты жері (заңды тұлғаның орналасқан жері) бойынша.
3. Сот талап-арызды қанша күнде қабылдайды? — 5 жұмыс күні ішінде.
4. Апелляциялық шағым беру мерзімі? — Шешім заңды күшіне енгенге дейін 1 ай.
5. Тараптар татуласса мемлекеттік бажға не болады? — Толық қайтарылады.