Еңбек құқығы жүйесі. Еңбек құқығының базалық нормалары

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 34–35, 68–82
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 216–232 (§ 40–42)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 76–92
• Трудовой кодекс РК, https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K1500000414

Негізгі ұғымдар

• Еңбек құқығы — қызметкер мен жұмыс беруші арасындағы еңбек қатынастарын, еңбекті қорғауды, еңбекақыны, еңбек дауларын реттейтін сала.
• Еңбек кодексі (ЕК) — 2015 жылғы 23 қараша.
• Еңбек құқықтық қатынасы: объект — қызметкердің біліктілігі, тәжірибесі, қабілеті; субъектілер — қызметкер мен жұмыс беруші; мазмұны — тараптардың құқықтары мен міндеттері.
• Туындау негізі — еңбек шарты (сайланбалы лауазымда — сайлану; конкурс бойынша — конкурстан кейін).
• Қалыпты жұмыс уақыты — аптасына 40 сағат; жыл сайынғы ақылы демалыс — кемінде 24 күнтізбелік күн.

Теория

Принциптер (ЕК 2-бабы): еңбек саласында адам құқықтарын шектеуге жол бермеу; еңбек бостандығы; мәжбүрлі еңбекке және кемсітушілікке тыйым; қауіпсіз әрі гигиеналық жағдайға құқық; қызметкердің өмірі мен денсаулығының басымдығы; ең төменгі жалақыдан кем емес әділ еңбекақы; демалу құқығы.

Еңбек құқығының субъектілері: жеке (азаматтар, шетелдіктер, азаматтығы жоқтар; қызметкер, жұмыс беруші), ұжымдық (еңбек ұжымы, кәсіподақ, жұмыс берушілер бірлестігі, еңбек даулары комиссиясы), мемлекеттік (Үкімет, жергілікті атқарушы органдар, сот, прокуратура, еңбек органдары).

Еңбек шарты — жазбаша келісім: қызметкер еңбек функциясын жеке өзі орындап, тәртіпке бағынады; жұмыс беруші жұмыс, жағдай және жалақы береді.

• Міндетті талаптары (ЕК 28-бабы): тараптар туралы деректер, еңбек функциясы (лауазым), жұмыс орны, мерзімі, жұмыс және демалыс уақыты, жалақы, тараптардың міндеттері; сынақ мерзімі болуы мүмкін.
• Мерзімі: белгісіз мерзімге; белгілі мерзімге (кемінде бір жыл); белгілі жұмысты орындау уақытына; уақытша жоқ қызметкерді алмастыру уақытына; маусымдық жұмысқа.
• Қабылдау тәртібі: ішкі тәртіппен таныстыру → шартқа қол қою → бұйрық → еңбек кітапшасына жазба.

Шартты тоқтату (ЕК 49-бабы): тараптардың келісімі; мерзімнің бітуі; қызметкердің бастамасы (1 ай бұрын жазбаша ескерту); жұмыс берушінің бастамасы (тарату, штатты қысқарту, тәртіпті өрескел бұзу — себепсіз келмеу, мас күйде келу; 52-бапта — бір ауысымда үш сағаттан астам себепсіз болмау); тараптардың еркінен тыс мән-жайлар (әскерге шақыру, сот үкімі).

Тәртіптік жазалар (ЕК 64-бабы): ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс, шартты бұзу. Алдымен жазбаша түсініктеме сұралады; екі жұмыс күнінде бермесе — акт жасалады.

Кәмелетке толмағандардың еңбегі

Жас	Шарты (ЕК 31-бабы)
16 жастан	жалпы ереже, дербес
15 жастан	негізгі орта білімі барлар, ата-ананың жазбаша келісімімен
14 жастан	оқудан бос уақытта, денсаулыққа зиянсыз жұмыс, ата-ананың жазбаша келісімімен
14 жасқа дейін	тек театр, цирк, кино ұйымдарында оқуға нұқсан келтірмейтін жұмыс
Жұмыс уақыты (ЕК 69-бабы): 14–16 жас — аптасына 24 сағаттан аспайды; 16–18 жас — 36 сағаттан аспайды.
Тыйымдар: ауыр, зиянды, қауіпті, жер асты жұмыстары; ауыр жүкті нормадан тыс көтеру; түнгі клуб, ішімдік пен темекі өндірісі мен саудасы; түнгі (22:00–06:00), үстеме және демалыс күнгі жұмыс; сынақ мерзімін белгілеу. Шарт тек міндетті алдын ала медициналық тексеруден кейін жасалады.

Еңбек құқығын қамтамасыз ету: мемлекеттік кепілдіктер (ең төменгі жалақы, 40 сағат, 24 күн демалыс, мәжбүрлі еңбекке тыйым); мемлекеттік еңбек инспекциясы (тексеру, нұсқама, айыппұл); кәсіподақтар; сот — қызметкерлер мемлекеттік баж төлеуден босатылады.

Еңбек даулары

Дау	Шешу тәртібі
Жеке (қызметкер — жұмыс беруші)	келісу комиссиясы (тең өкілдер, міндетті сотқа дейінгі орган) — 15 жұмыс күнінде қарайды; келіспесе — сот: жұмысқа қайта алу бойынша 1 ай, өзге даулар бойынша 1 жыл
Ұжымдық (ұжым, кәсіподақ — жұмыс беруші)	бітістіру комиссиясы (7 жұмыс күні) → еңбек төрелігі → ереуіл (соңғы шара)

Еңбекақы мерзімі (ЕК, 113-бап): айына кемінде бір рет, келесі айдың алғашқы он күнінен кешіктірмей; кешіктірілсе, жұмыс беруші өсімпұл төлейді; шарт тоқтағанда есеп 3 жұмыс күні ішінде. Жұмыс берушінің материалдық жауапкершілігі (121–122-баптар): заңсыз жұмысқа жібермеу жағдайындағы төлемдер және қызметкердің өміріне не денсаулығына келтірілген зиянды өтеу.

Мысалдар

1. Хабарландыру: «тек 30 жасқа дейінгі ер адамдар қабылданады». Еңбек саласындағы кемсітушілік — заңды өрескел бұзу.
2. 16 жасар жасөспірім даяшы: 1 ай сынақ мерзімі, ауысым 23:30-ға дейін. Екі бұзушылық: 18-ге толмағандарға сынақ мерзімі қойылмайды, 22:00-ден кейін жұмыс істетуге болмайды.
3. Кәсіпорын 40 жұмыскердің жалақысын 3 ай төлемеді. Еңбек инспекциясы айыппұл салып, жалақыны өсімпұлымен төлеу туралы нұсқама берді.
4. Инженер заңсыз босатылды. Келісу комиссиясы бұйрықтың күшін жойып, қызметке қайта қосты; комиссияға келіспесе — 1 ай ішінде сотқа.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• 16–18 жастағыларға 24 сағат, 14–16 жастағыларға 36 сағат деп шатастыру.
• Кәмелетке толмағанға сынақ мерзімі қоюға болады деу.
• Қызметкер жұмыстан шығу туралы 2 апта бұрын ескертеді деу — материал бойынша 1 ай.
• Еңбек қатынасының объектісін жұмыс беруші деу — объект қызметкердің біліктілігі мен қабілеті.
• Ереуілді ұжымдық дауды шешудің алғашқы сатысы деу — ол соңғы шара.

Өзіңді тексер

1. Еңбек кодексі қашан қабылданды? — 2015 жылғы 23 қарашада.
2. Жыл сайынғы ақылы демалыстың ең аз ұзақтығы? — 24 күнтізбелік күн.
3. 15 жасар жасөспірім қандай шартпен жұмысқа орналаса алады? — Негізгі орта білімі болса, ата-ананың жазбаша келісімімен.
4. Жеке еңбек дауын сотқа дейін қай орган қарайды? — Келісу комиссиясы.
5. Жұмысқа қайта алу дауы бойынша сотқа жүгіну мерзімі? — 1 ай.