Азаматтық құқық жүйесі және оның негізгі институттары

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 49–53
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 142–185 (§ 27–34)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 5–23, 31–39
• Гражданский кодекс РК (Общая часть), https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K940001000_

Негізгі ұғымдар

• Азаматтық құқық — тауар-ақша, мүліктік және жеке мүліктік емес қатынастарды реттейтін жеке құқықтың басты саласы.
• Азаматтық кодекс (АК): Жалпы бөлім — 1994 ж. 27 желтоқсан, Ерекше бөлім — 1999 ж. 1 шілде.
• Құқық қабілеттілік — құқық пен міндетке ие болу қабілеті (туғаннан қайтыс болғанға дейін); әрекет қабілеттілік — өз әрекетімен құқықты иелену және жүзеге асыру қабілеті (жасқа және психикалық саулыққа байланысты).
• Мәміле — құқық пен міндет туғызатын ерікті саналы әрекет, ең көп таралған заңды факт.
• Меншік нысандары (Конституцияның 8-бабы) — мемлекеттік және жеке.

Теория

Қайнар көздері: Конституция (29-бап — жеке меншікке қол сұғылмаушылық), Азаматтық кодекс, заңдар, заңға тәуелді актілер, іскерлік қызмет әдет-ғұрыптары (заңға қайшы келмесе).

Қағидаттар (АК 2-бабы): қатысушылардың теңдігі (мемлекет қатысса да); меншікке қол сұғылмаушылық (сот шешімінсіз мүліктен айыруға болмайды); шарт еркіндігі; жеке істерге озбырлықпен араласпау; кәсіпкерлер мен тұтынушылардың, несие берушілердің құқықтарын қорғау; құқықтарды сотта қорғау (өзін-өзі қорғау да — затты ұстап қалу); адалдық, парасаттылық, әділдік.

Субъектілер: жеке тұлғалар (азаматтар, шетелдіктер, азаматтығы жоқтар); заңды тұлғалар — оқшау мүлкі бар, сол мүлікпен жауап беретін, сотта талапкер мен жауапкер бола алатын ұйым: коммерциялық (ЖШС, АҚ, толық және сенім серіктестіктері, өндірістік кооператив) және коммерциялық емес (қоғамдық бірлестік, қор, діни ұйым, мемлекеттік мекеме); мемлекет және әкімшілік-аумақтық бірліктер.

Объектілердің айналымдылығы: айналымнан алынған (жер қойнауы, стратегиялық әскери нысандар, қорықтар — тек мемлекетте); айналымы шектелген (аңшылық қару, күшті дәрілер, улы заттар — лицензиямен); еркін айналымдағы.

Жеке мүліктік емес құқықтар (авторлық, есім, ар-намыс, абырой, іскерлік бедел) — АК 143-бабы бойынша қорғау: жалған мәліметті сол құрал арқылы теріске шығару, ақпаратты өшіру, моральдық зиянды ақшалай өтеу.

Мәмілелер

Белгі	Түрлері
Тарап саны	бір жақты (өсиет, сенімхат, мұрадан бас тарту); екі/көп жақты — шарттар
Ақылылық	ақылы; ақысыз (сыйға тарту)
Нысаны	ауызша (бірден орындалатын); жай жазбаша (заңды тұлғалар арасында; азаматтар арасында 100 АЕК-тен асса); нотариаттық (өсиет, неке шарты, бас сенімхат); мемлекеттік тіркеу (жылжымайтын мүлік)
Алдау, қорқыту, күш қолдану, әрекетке қабілетсізбен жасалған мәміле жарамсыз — екі жақты реституция.

Меншік түрлері: жеке (азаматтар мен мемлекеттік емес заңды тұлғалар); мемлекеттік — республикалық (қазына, алтын-валюта қоры, қару-жарақ) және коммуналдық (мектеп, аурухана, жергілікті бюджет); ортақ — үлестік және ерлі-зайыптылардың бірлескен меншігі.

Меншікті қорғау талаптары: виндикациялық — заңсыз иеленушіден мүлікті қайтару (адал иеленушіден — мүлік иесінің еркінен тыс шықса: ұрланса, жоғалса т.б.; арам ниетті иеленушіден — әрдайым); негаторлық — иеліктен айырумен байланыссыз кедергіні жою; меншік құқығын тану туралы талап.

Міндеттемелер. Тиісті түрде орындау қағидаты; біржақты бас тартуға тыйым (АК 272-бабы). Тоқтатылуы: орындау; есепке жатқызу; борышқор мен несие берушінің бірігуі; новация; қарызды кешіру; орындау мүмкін болмауы; азаматтың қайтыс болуы.

Қамтамасыз ету тәсілдері (АК 292-бабы): тұрақсыздық айыбы (айыппұл, өсімпұл); кепіл (ипотека); кепілақы; кепілдік және кепілгерлік; мүлікті ұстап қалу. Олар негізгі міндеттемеге тәуелді (акцессорлық). Кепіл заты аукционда сатылады, артығы борышқорға қайтарылады, жетпесе — өзге мүлкінен өндіріледі.

Шарттар

Шарт	Бабы	Ерекшелігі
Жалпы ұғым	380	теңдік, шарт еркіндігі
Бөлшек сатып алу-сату	406, 445	ақылы, өзара, консенсуалды; чек берілгенде жасалған саналады
Айырбастау	501	тауар тауарға, әр тарап әрі сатушы, әрі сатып алушы
Сыйға тарту	506	қатаң тегін; қарсы талап болса — сыйға тарту емес
Мүліктік жалдау	540	ақылы уақытша пайдалану; мүлікті сипаттау және ақы — елеулі
Қарыз	715	ақша нақты берілген сәттен күшіне енеді
Сақтандыру	803	сыйлықақы ↔ сақтандыру төлемі; ерікті және міндетті
Шарт талаптары: елеулі (келісілмесе шарт жасалмаған; мәні әрдайым елеулі), әдеттегі (заңнан автоматты), кездейсоқ (тараптардың қосымша келісімі).

Мұрагерлік. Әмбебап мирасқорлық — мұра борыштарымен бірге өтеді; мұрагер борыш бойынша мұраның құны шегінде жауап береді. Мұра ашылатын уақыт — қайтыс болған күн, орны — соңғы тұрғылықты жер. Өсиет (1046-бап) — жазбаша, нотариат куәландырады. Міндетті үлес (1069-бап): кәмелетке толмаған не еңбекке қабілетсіз балалар, еңбекке қабілетсіз жұбай мен ата-ана заңдық үлестің кемінде жартысын алады. Заң бойынша кезектер (1061–1067): 1) балалар, жұбай, ата-ана; 2) аға-іні, апа-сіңлілер, ата-әже; 3) жиендер, нағашылар, аға-апайлар.

Әрекет қабілеттілігі (АК): толық — 18 жастан, рұқсат етілген некеге тұрғанда — некеден бастап (17-бап). 14–18 жас — мәмілелер заңды өкілдердің келісімімен; өз табысы мен шәкіртақысына өзі билік етеді, ұсақ тұрмыстық мәмілелер (22-бап). 14-ке дейін — заңды өкілдер, бала өзі ұсақ тұрмыстық мәмілелер (23-бап). Талап қоюдың жалпы мерзімі — 3 жыл (178-бап).

Мысалдар

1. Үй сатып алушы 1 млн теңге кепілақы берді. Сатып алушы бас тартса — ақша сатушыда қалады; сатушы бас тартса — 2 млн (екі есе) қайтарады.
2. Пәтер аукционда 25 млн-ға сатылды, банкке қарыз 20 млн. Банк 20 млн алады, 5 млн иесіне қайтарылады.
3. Мұраға 6 млн-дық көлік, ал несие 9 млн. Мұрагер банкке тек 6 млн шегінде жауап береді.
4. Үй өсиетпен қорға қалдырылды, 14 жасар ұлы бар. Міндетті үлес: ұлы үйдің кемінде 1/2 бөлігін алады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Азаматтық құқық тек мүліктік қатынастарды реттейді деу — жеке мүліктік емес қатынастар да бар.
• Құқық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілікті шатастыру.
• Виндикация мен негаторлық талапты шатастыру: біріншісі — мүлікті қайтару, екіншісі — кедергіні жою.
• Сыйға тартуға қарсы міндет қосуға болады деп ойлау.
• Мұрагер барлық борышты өз қаражатымен өтейді деу.
• АК бөлімдерінің жылдарын шатастыру: Жалпы — 1994, Ерекше — 1999.

Өзіңді тексер

1. Азаматтық құқық қағидаттары АК-нің қай бабында? — 2-бапта.
2. Азаматтар арасында қандай сомадан асатын мәміле жазбаша жасалады? — 100 АЕК-тен асатын.
3. Негаторлық талап не үшін қойылады? — Иеліктен айырумен байланыссыз кедергілерді жою үшін.
4. Новация дегеніміз не? — Міндеттемені жаңа міндеттемемен ауыстыру.
5. Заң бойынша бірінші кезектегі мұрагерлер? — Балалары, жұбайы, ата-анасы.