Тұтынушылар құқығы туралы заңнама. Тұтынушылар құқығының жүзеге асырылуы

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 61–67
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 186–198 (§ 35–36)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 40–59
• Закон РК «Об авторском праве и смежных правах», https://zakon.uchet.kz/rus/docs/Z960000006_

Негізгі ұғымдар

• Тұтынушы — кәсіпкерлікпен байланыссыз жеке, отбасылық, үй қажеттері үшін тауар (жұмыс, қызмет) сатып алатын не пайдаланатын азамат.
• «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Заң — 2010 жылғы 4 мамыр.
• Тиісті сападағы азық-түлік емес тауарды 14 күнтізбелік күн ішінде айырбастауға не қайтаруға болады.
• Жазбаша наразылыққа сатушы 10 күнтізбелік күн ішінде жауап береді.
• Авторлық құқық туынды жасалған фактімен туындайды — тіркеу қажет емес.

Теория

Тұтынушының құқықтары: еркін таңдау; сапалы және қауіпсіз тауар; тауар мен өндіруші туралы толық ақпарат (қазақ және орыс тілдерінде); айырбастау не қайтару; ақауды тегін жөндету не ақшаны қайтару; сатып алу құжатын алу; зиян мен моральдық зиянды өтету; қоғамдық бірлестік құру.

Сатушының міндеттері: ақпарат (құрамы, жарамдылық мерзімі, пайдалану ережесі) мемлекеттік және орыс тілдерінде; стандартқа сай қауіпсіз тауар; кепілдік мерзімінде ақауды тегін жою не ауыстыру; қолма-қол және қолма-қолсыз (карта, QR) төлемді қабылдау; чек беру. Ақауы бар тауарды бірден ауыстырады, сараптама қажет болса — 30 күнтізбелік күн ішінде.

Сатушының құқықтары: толық төлемді талап ету; өз есебінен сараптама (тұтынушы қатыса алады); пайдаланылған, тауарлық түрі бұзылған немесе қайтарылмайтын тауарлардан бас тарту.

Қайтаруға жатпайтын тауарлар (Заңның 30-бабы): дәрі-дәрмек пен медициналық бұйымдар, іш киім, шұлық-ұйық бұйымдары, жануарлар мен өсімдіктер, метрмен сатылатын тауарлар, ұялы байланыс абоненттік құрылғылары. «Тауар айырбасталмайды және қайтарылмайды» деген хабарландыру заңсыз.

Қорғау кезеңдері

1. Сатушыға жазбаша кінәрат-талап (претензия) — 10 күнде жауап.
2. Мемлекеттік органға шағым — Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті, e-Tutynushy жүйесі.
3. Тұтынушылардың қоғамдық бірлестігіне жүгіну.
4. Сот: тұтынушы мемлекеттік баж төлеуден босатылады; кешіктірген әр күн үшін тауар құнының 1% тұрақсыздық айыбы және моральдық зиян.

Салалар бойынша жауапкершілік

Сала	Нормалар
Азаматтық (АК, ТҚҚ туралы Заң)	наразылық, талап қою, 1% тұрақсыздық айыбы
Әкімшілік (ӘҚБтК)	190-бап — тұтынушыны алдау, кем өлшеу, артық ақша алу; 193-бап — бағасыз не мерзімі өткен тауар сату
Қылмыстық (ҚК)	304-бап — жаппай улануға әкелген санитариялық ережелерді бұзу; 306-бап — қауіпсіздік талабына сай емес тауар шығару не сату

Авторлық құқық. Авторлық презумпция — түпнұсқада не данада аты көрсетілген адам автор деп танылады.

Құқықтар	Мазмұны	Мерзімі
Жеке мүліктік емес	автор деп танылу, есімге құқық (өз аты, бүркеншік ат, жасырын), туындының мызғымастығы, жария ету	мерзімсіз, ажыратылмайды
Мүліктік (айрықша)	көбейту, тарату, көпшілікке орындау, аудару	автордың өмір бойы + қайтыс болғаннан кейін 70 жыл (мұрагерлерге өтеді)
Сабақтас құқықтар — орындаушылардың (әнші, актер), фонограмма шығарушылардың, эфирлік хабар тарату ұйымдарының құқықтары.

Авторлық құқықты қорғау: құқықты тану, бұзушылықты тоқтату; контрафактілік даналарды тәркілеу және жою; шығынды өтеу немесе оның орнына 20 АЕК-тен 50 000 АЕК-ке дейін өтемақы (Заңның 49-бабы); моральдық зиян. Еркін пайдалану (келісімсіз, тегін, бірақ автор мен дереккөзді көрсетіп): ғылыми, сыни, ақпараттық дәйексөз; оқу басылымдарында көрнекі құрал; жеке қажетке көшірме.

Авторлық құқық объектілері (7-бап): әдеби, драмалық, сценарийлік, музыкалық, аудиовизуалды шығармалар; бейнелеу, сәулет, сән-қолданбалы өнер; фото; карталар; компьютерлік бағдарламалар; туынды және құрама шығармалар (аударма, энциклопедия). Қорғалмайтындар (6, 8-баптар): идея, әдіс, жаңалық, факт; заң, сот шешімі және ресми құжаттар; мемлекеттік рәміздер; халық шығармашылығы; ақпараттық хабарлар.

Мысалдар

1. Өлшемі сәйкес келмеген киім 14 күн ішінде чегімен қайтарылды. Тиісті сападағы тауар — тұтынушы ақшасын толық алды.
2. Ұялы телефонды «түсі ұнамады» деп 5 күннен кейін қайтармақ болды. Абоненттік құрылғы тиісті сапада болса, 30-бап бойынша қайтарылмайды — сатушының бас тартуы заңды.
3. Ақаулы шаңсорғышты сатушы қайтармады. Наразылық пен департаментке шағымнан кейін дүкенге ӘҚБтК 190-бабымен айыппұл салынып, ақша қайтарылды.
4. Баспа жазушының романын рұқсатсыз 5 000 данамен басып шығарды. Наразылық хат, сотқа талап: контрафактіні тәркілеу, жою, өтемақы мен моральдық зиян.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тек ақаулы тауарды қайтаруға болады деу — тиісті сападағы тауарды да 14 күнде (тізімнен басқа).
• Іш киім, дәрі, ұялы телефон қайтарылады деп ойлау.
• Авторлық құқық тіркеуден кейін туындайды деу — жасалған сәттен.
• Мүліктік авторлық құқық мерзімін 50 жыл деу — қайтыс болғаннан кейін 70 жыл.
• Жеке мүліктік емес авторлық құқықтарды басқаға сатуға болады деу — ажыратылмайды.

Өзіңді тексер

1. Тұтынушылар құқығын қорғау туралы Заң қашан қабылданды? — 2010 жылғы 4 мамырда.
2. Сатушы жазбаша наразылыққа қанша күнде жауап береді? — 10 күнтізбелік күн.
3. Тұтынушы сотқа жүгінгенде мемлекеттік баж төлей ме? — Жоқ, босатылады.
4. Автордың мүліктік құқықтары қанша уақыт қолданылады? — Өмір бойы және қайтыс болғаннан кейін 70 жыл.
5. Әнші мен актердің құқықтары қалай аталады? — Сабақтас құқықтар.