Отбасы құқығы жүйесі. Отбасы құқығының институттары

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 83–97
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 199–215 (§ 37–39)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 2-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 60–75
• Кодекс РК о браке и семье, https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K1100000518

Негізгі ұғымдар

• Отбасы — некеге немесе туыстыққа негізделген, өзара көмек пен моральдық жауапкершілікпен байланысқан адамдар; басты қызметі — бала тууы мен тәрбиесі.
• Неке — отбасын құру мақсатында заң тәртібімен ерікті әрі толық келісіммен жасалған ерлі-зайыптылардың тең құқықты одағы. Тек мемлекеттік органда тіркелген неке танылады.
• Негізгі акт — «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» Кодекс, 2011 жылғы 26 желтоқсан.
• Неке жасы — 18; дәлелді себеппен (жүктілік, бала туу, әскерге шақыру) ең көбі 2 жылға төмендетіледі (ата-ана рұқсатымен).

Теория

Отбасы құқығының қағидаттары: ерлі-зайыптылық одақтың еріктілігі; ерлі-зайыптылардың теңдігі; отбасы ісіне озбырлықпен араласпау; ішкі мәселелерді өзара келісіммен шешу; балаларды отбасында тәрбиелеудің басымдығы; кәмелетке толмағандар, еңбекке қабілетсіздер мен қарттардың құқықтарын басым қорғау; құқықтарды сотта қорғау. Қорғау нысандары: юрисдикциялық (сот, прокуратура, АХАТ, қорғаншылық органы) және юрисдикциялық емес (органға жүгінбей өз әрекеттерімен).

Туыстық: тікелей (өрлеген — әке, ата; кемелеген — ұл, немере) және жанама; қазақта жеті атаға дейін есептеледі.

Неке қиюға жол берілмейді: жақын туыстар (ата-ана мен бала, аға-қарындас, ата-әже мен немере) арасында; асырап алушы мен асырап алынған арасында; бірі басқа некеде тұрса; бірі психикалық ауытқу салдарынан сотпен әрекетке қабілетсіз танылса. Мәжбүрлеу, күш қолдану, алдау, қорқыту арқылы қиылған неке жарамсыз. Ата-ана келісімі заң бойынша талап етілмейді.

Некені тоқтату: жұбайдың қайтыс болуы, сотпен қайтыс болды деп жариялануы, некені бұзу.

Қайда	Қашан
АХАТ органы	бірлескен жазбаша өтініш бойынша; бір жұбайдың өтінішімен — екіншісі әрекетке қабілетсіз, кемінде 3 жылға сотталған немесе хабарсыз кеткен болса
Сот	ортақ кәмелетке толмаған балалар бар, бір жұбай қарсы немесе мүліктік дау бар
Жүкті әйелдің немесе 1 жасқа дейінгі баласы бар әйелдің келісімінсіз ері некені бұзу туралы талап қоя алмайды. Ажырасқанда ата-ананың балаға міндеттері сақталады.

Ерлі-зайыптылардың құқықтары. Жеке: тек таңдау (ортақ, өз тегі, қосарланған), кәсіп пен тұрғылықты жер таңдау еркіндігі, мәселені бірлесіп шешу. Мүліктік режимдер:

Режим	Мазмұны
Заңды — бірлескен ортақ меншік	неке кезінде табылған барлық мүлік, кімнің атына тіркелсе де; ажырасқанда 50/50. Үй шаруашылығын жүргізген, бала бағып отырған жұбай да тең құқылы (Кодекстің 33-бабы)
Әрқайсысының жеке меншігі	некеге дейінгі мүлік; неке кезінде сыйға немесе мұраға алынған мүлік; жеке заттар (қымбат бұйымдардан басқа)
Шарттық — неке шарты	жазбаша, нотариат куәландырады; некеге дейін не неке кезінде; келісіммен не сот арқылы өзгертіледі; біржақты бас тартуға болмайды
«Азаматтық неке» (тіркелмеген бірге тұру) тараптарға некенің құқықтық салдарын туғызбайды, бірақ балалардың құқықтары бірдей қорғалады; неке шартын жасауға болмайды.

Ата-ананың міндеттері: асырау, денсаулық пен дамуға қамқорлық, орта біліммен қамтамасыз ету, баланың мүддесін қорғау. Бала күтімі бойынша демалыс — 3 жасқа дейін (әкесі де пайдалана алады).

Алимент (139-бап) — бір отбасы мүшесінің екіншісін асырауға төлейтін қаражаты:

Балалар саны	Табыстың үлесі
1	1/4 (25%)
2	1/3 (33%)
3 және одан көп	1/2 (50%)
Күндізгі оқудағы балаларға 21 жасқа дейін. Өзге алименттер: еңбекке қабілетті ересек балалардың еңбекке жарамсыз мұқтаж ата-анасына; жүкті жұбайға және бала 3 жасқа толғанға дейін.

Ата-ана қамқорлығынсыз қалған балаларды орналастыру:

1. Асырап алу — басым нысан; бала туған баламен толық теңеседі; тек сот шешімімен, 10 жасқа толған баланың келісімімен.
2. Қорғаншылық — 14 жасқа дейін; қамқоршылық — 14-тен 18 жасқа дейін.
3. Патронат — қорғаншылық органымен шарт бойынша ақылы тәрбие.
4. Қабылдаушы отбасы — кемінде 4, 10-нан аспайтын бала.
5. Интернаттық ұйымдар (балалар үйлері).

Ата-ана құқығынан айыру (Неке және отбасы кодексі, 75–76-баптар). Негіздері: міндеттен жалтару (алимент төлеуден қоса), баланы себепсіз алудан бас тарту, құқықты теріс пайдалану, қатыгездік, маскүнемдік не нашақорлық, балаға не отбасы мүшесіне қарсы қасақана қылмыс. Тәртібі: тек сот арқылы; талапты ата-ананың бірі, заңды өкіл, қорғаншылық органы не прокурор қояды; прокурор мен қорғаншылық органы қатысады; сот алимент мәселесін қоса шешеді.

Мысалдар

1. Күйеуі пәтерді өз атына алды, әйелі бала бағып үйде отырды. 33-бап бойынша әйелі де тең құқылы — пәтер 1/2 үлеспен бөлінеді.
2. Неке кезінде әкесі ұлына үй сыйға тартты. Бұл ұлдың жеке меншігі; ажырасқанда бөлінбейді.
3. Ажырасқан әке 8 және 12 жастағы екі баласына көмек бермейді. Сот табысының 1/3 бөлігі көлемінде алимент өндіреді.
4. Жастар мешітте неке қидырды. Мемлекет тек АХАТ-та тіркелген некені таниды — некені тіркеу қажет.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Неке кезінде сыйға алынған мүлікті ортақ меншік деп санау.
• Жұмыс істемеген жұбайдың ортақ мүлікке құқығы жоқ деп ойлау.
• Қорғаншылық пен қамқоршылықтың жас шегін шатастыру (14 жас).
• Неке шартын ауызша не біржақты бұзуға болады деу.
• Ажырасу балаға қатысты міндеттерді тоқтатады деу.
• Неке қию үшін ата-ана келісімі міндетті деу.

Өзіңді тексер

1. Неке және отбасы туралы кодекс қашан қабылданды? — 2011 жылғы 26 желтоқсанда.
2. Екі балаға алимент мөлшері? — Табыстың 1/3 бөлігі.
3. Асырап алуға баланың келісімі қай жастан қажет? — 10 жастан.
4. Неке жасын ең көбі қаншаға төмендетуге болады? — 2 жылға.
5. Неке шартының нысаны? — Жазбаша, нотариат куәландырған.