Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүйесі

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 146–151
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 135–141 (§ 26)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 127–137
• Уголовный кодекс РК (ред. на 20.08.2026), https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K1400000226
• Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметтің ҰҚК құрамына енуі, https://finance.kz/news/reforma-gosupravleniya-antikorruptsionnoe-agentstvo-kazahstana-voshlo-v-sostav-knb

Негізгі ұғымдар

• Сыбайлас жемқорлық — мемлекеттік функцияларды атқаруға уәкілетті және оларға теңестірілген адамдардың өз өкілеттігін тікелей не делдал арқылы мүліктік не мүліктік емес игілік, артықшылық алу үшін заңсыз пайдалануы.
• Негізгі заң — «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң (2015 ж. 18 қараша).
• Бағдарламалық актілер: Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің 2015–2025 жылдарға арналған стратегиясы (Президент Жарлығы, 2014 ж. 26 желтоқсан); 2022–2026 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат тұжырымдамасы.
• Қылмыстық жауаптылық — 16 жастан.
• Пара беруші де қылмыскер.

Теория

Іс-қимыл қағидаттары: заңдылық; адам құқықтарын қорғаудың басымдығы; жариялылық пен ашықтық; мемлекет пен азаматтық қоғамның өзара іс-қимылы; алдын алудың (превенцияның) басымдығы; жазаның бұлтартпастығы.

Субъектілер. Мемлекеттік функцияларды атқаруға уәкілеттілер: лауазымды тұлғалар, Құрылтай мен мәслихат депутаттары, судьялар, мемлекеттік қызметшілер. Теңестірілгендер: жергілікті өзін-өзі басқаруға сайланғандар, сайланбалы лауазымға кандидаттар, мемлекет үлесі 50%-дан асатын ұйымдардың басшылары, квазимемлекеттік сектор басшылары. Пара берушілер де субъект.

Сыбайлас жемқорлықтың белгілері: арнайы субъект; қызмет бабын пайдалану; мүліктік не мүліктік емес пайда.

Пара — лауазымды адамға қызметі үшін ақша, бағалы қағаз, мүлік, қызмет көрсету, мүліктік пайда беру; бүркемеленген түрде де (затты қымбат бағамен сатып алу, арзанға сату). Пара алу — қызметтік қылмыстың ең қауіпті түрі.

Жауапкершілік түрлері

Түрі	Негізі
Тәртіптік	мемлекеттік қызметтегі шектеулерді бұзу → қызметтен шығару
Әкімшілік (ӘҚБтК 676–681-баптар)	заңсыз материалдық сыйақы беру (676) және алу (677) → айыппұл
Қылмыстық (ҚК)	лауазымдық өкілеттікті теріс пайдалану (361), өкілеттіктен асу (362), пара алу (366), пара беру (367), парақорлыққа делдал болу (368)
Сыбайлас жемқорлық қылмысын жасағандар мемлекеттік қызмет пен квазимемлекеттік секторда лауазым атқару құқығынан өмір бойына айырылады.

Мемлекеттік қызметшілерге шектеулер: кәсіпкерлікпен айналысуға; қызметі үшін сыйлық алуға (құнына қарамастан); жақын туыстарымен тікелей бағыныштылықта қызмет атқаруға тыйым.

Шектес құрамдардан ажырату

Құрам	Айырмашылығы
Алаяқтық (ҚК 190)	алдау не сенімді теріс пайдалану арқылы мүлікті иемдену; билік өкілеттігі жоқ. Шенеунік өз құзыретіне кірмейтін мәселені «шешемін» деп ақша алса — алаяқтық
Заңсыз сыйақы алу (ҚК 247)	жеке коммерциялық ұйым қызметкері алады — экономикалық қылмыс, жемқорлық емес

Алдын алу: себептерді анықтау, мемлекеттік қызметшілерге талаптарды күшейту, ашықтық, құқықтық білім, жемқорлыққа төзбеушілік, БАҚ. Мысалы, мемлекеттік қызметтердің 90%-дан астамын eGov-қа көшіру шенеунік пен азаматтың тікелей байланысын азайтты.

Пара үшін жаза (ҚК, пара сомасына еселі айыппұл не бас бостандығынан айыру, тәркілеумен). Алу (366-бап): 1-б. — 20–50 есе не 5 жылға дейін; 2-б. — 50–60 есе не 3–7 жыл; 3-б. — 60–70 есе не 7–12 жыл; 4-б. — 70–80 есе не 10–15 жыл. Беру (367-бап): 1-б. — 20–30 есе не 5 жылға дейін; 4-б. — 50–60 есе не 10–15 жыл. Қызмет: 2025 жылғы 30 маусымдағы хабарламалар бойынша сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік ҰҚК құрамына енгізілді.

Мысалдар

1. Жүргізуші хаттама толтырмау үшін полицейге 10 000 теңге ұсынды. Пара беру (367-бап) — жүргізуші қылмыстық жауапқа тартылады.
2. Бөлім басшысы жүргізушісі арқылы мердігерден актіге қол қою үшін 1 млн теңге алды. Басшы — пара алушы (366), мердігер — пара беруші (367), жүргізуші — делдал (368); мемлекеттік қызметке өмір бойы тыйым.
3. Салық инспекторы тексеруді тоқтату үшін 500 000 теңге талап етті. Пара алу (366). Ал «әкімдіктегі таныстарым арқылы жер алып беремін» деп ақша алып жоғалған таныс — алаяқтық (190).
4. Министрлік қызметкері қызметі үшін қымбат емес сыйлық алды. Шектеуді бұзу — құнына қарамастан тыйым; тәртіптік жауапкершілік.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Тек пара алушы кінәлі деп ойлау — пара беруші мен делдал да жауап береді.
• Пара тек ақша деу — қызмет, мүліктік пайда, бүркемеленген нысандар да пара.
• Құзыреті жоқ шенеуніктің ақша алуын пара деп саралау — бұл алаяқтық.
• Жеке компания қызметкерінің сыйақы алуын сыбайлас жемқорлық деу — ҚК 247-бабы, экономикалық қылмыс.
• Жемқорлық үшін тек қылмыстық жауапкершілік бар деу — тәртіптік және әкімшілік те бар.

Өзіңді тексер

1. «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң қашан қабылданды? — 2015 жылғы 18 қарашада.
2. Пара алу ҚК-нің қай бабы? — 366-бап.
3. Парақорлыққа делдал болу қай бап? — 368-бап.
4. Мемлекеттік қызметшіге сыйлық алуға болатын құн шегі бар ма? — Жоқ, құнына қарамастан тыйым салынған.
5. Сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталған адамға қандай тыйым салынады? — Мемлекеттік қызмет пен квазимемлекеттік секторда өмір бойы лауазым атқаруға.