Қылмыстық құқық жүйесі. Қылмыстық құқық бұзушылық түрлері

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 130–139
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 111–116, 122–134 (§ 21, 23–25)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 107–114
• Уголовный кодекс РК (ред. на 20.08.2026), https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K1400000226

Негізгі ұғымдар

• Қылмыстық құқық — қоғамдық қауіпті қолсұғушылықтардан жеке адамды, қоғамды, мемлекетті қорғайтын сала.
• Қылмыстық кодекс 2014 жылы қабылданып, 2015 жылғы 1 қаңтарда күшіне енді. Құрылымы: Жалпы бөлім + Ерекше бөлім.
• Қылмыстық құқық бұзушылық = қылмыс + қылмыстық теріс қылық.
• Белгілері: қоғамға қауіптілік, құқыққа қайшылық, кінәлілік, жазаланушылық, әрекет не әрекетсіздік.
• Жауаптылық жасы (ҚК 15-бабы): жалпы — 16, ауыр қылмыстардың бір бөлігі үшін — 14.

Теория

Қылмыстық құқық функциялары: қорғаушылық және реттеушілік. Қылмыс деп тану және танымау (декриминализация) өзгеріп отырады: ұсақ ұрлық пен денсаулыққа жеңіл зиян әкімшілік құқық бұзушылыққа ауыстырылды.

ҚК құрылымы

Бөлім	Мазмұны
Жалпы	қағидаттар, жауаптылық негіздері, қылмыс ұғымы, кінә, ес-дұрыстық, қатысушылық, сатылар, жаза түрлері, жауаптылықтан босату
Ерекше	нақты қылмыс құрамдары мен санкциялар (кісі өлтіру, ұрлық — 188-бап, тонау, пара алу)
Жалпы бөлімсіз Ерекше бөлімнің бірде-бір бабы қолданылмайды.

Қылмыс пен теріс қылық. Теріс қылық — қауіптілігі аз, бас бостандығынан айыру қолданылмайды (айыппұл, қоғамдық, түзеу жұмыстары, 50 тәулікке дейін қамау); соттылыққа әкелмейді. Қылмыс — қауіптілігі жоғары, қатаң жаза.

Қылмыс санаттары (ҚК 11-бабы)

Санат	Шарты
Онша ауыр емес	қасақана — ең жоғары жазасы 2 жылдан аспайды; абайсыз — 5 жылдан аспайды
Ауырлығы орташа	қасақана — 5 жылдан аспайды; абайсыз — 5 жылдан асады
Ауыр	қасақана — 12 жылға дейін
Аса ауыр	қасақана — 12 жылдан астам немесе өмір бойы
Ауыр және аса ауыр қылмыс тек қасақана жасалады. Санат жаза мөлшеріне, ескіруге, шартты түрде мерзімінен бұрын босатуға, соттылықты жоюға әсер етеді.

Қылмыс құрамы: объект (өмір, меншік, тәртіп); объективтік жақ (әрекет, тәсіл, салдар, себепті байланыс, орын, уақыт); субъект (жауаптылық жасына жеткен есі дұрыс жеке тұлға; есі дұрыс еместерге медициналық мәжбүрлеу шаралары); субъективтік жақ (кінә, ниет, мақсат).

Кінә нысандары

Нысан	Түрі	Мәні
Қасақаналық	тікелей	салдарды алдын ала біледі және қалайды
	жанама	біледі, қаламайды, бірақ саналы түрде жол береді
Абайсыздық	менмендік	біледі, бірақ жеңілтектікпен болдырмаймын деп сенеді
	немқұрайдылық	білмеді, бірақ білуге тиіс еді және біле алатын еді

14 жастан жауапкершілік: кісі өлтіру, денсаулыққа қасақана ауыр зиян, зорлау, қарақшылық, тонау, ұрлық, қорқытып алушылық (бопсалау), лаңкестік туралы жалған хабарлау (273-бап), бұзақылықтың ауыр түрлері.

Кәмелетке толмағандарға жаза: айыппұл, қоғамдық жұмыстар, түзеу жұмыстары, бас бостандығын шектеу, бас бостандығынан айыру — 10 жылдан аспайды (аса ауыр үшін ең көбі 12 жыл); өмір бойына айыру қолданылмайды; тәрбиелік мәжбүрлеу шараларымен алмастыруға болады.

Мән-жайлар

• Жеңілдететін (53-бап): алғаш рет жасау, кәмелетке толмау, жүктілік не жас балалары, кінәсін мойындап келу, қылмысты ашуға көмек, зиянды өз еркімен өтеу, жәбірленушінің заңсыз әрекетінен туындау.
• Ауырлататын (54-бап, тізім түпкілікті): рецидив, алдын ала сөз байласқан топ немесе қылмыстық ұйым, аса қатыгездік, дәрменсіз адамға қарсы, мас күйінде, төтенше жағдай не жаппай тәртіпсіздік кезінде.

Жауаптылықтан босату (65–71-баптар): шын өкіну (65-бап — онша ауыр емес не орташа қылмысты алғаш жасап, мойындап, зиянды өтесе); жәбірленушімен татуласу, медиация (68-бап); ескіру (71-бап — онша ауыр емес үшін 2 жыл, орташа үшін 5 жыл); рақымшылық (амнистия) — Парламент заңы; кешірім — Президенттің жеке адамға қатысты шешімі.

Қылмыс сатылары (ҚК, 24-бап): дайындалу — ауыр, аса ауыр қылмыстарға ғана жауаптылық; оқталу — орташа, ауыр, аса ауыр қылмыстарға. Қатысушылар (28-бап): ұйымдастырушы, айдап салушы, көмектесуші.

Жаза түрлері (40-бап). Қылмыс үшін негізгі: айыппұл, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстар, бас бостандығын шектеу, бас бостандығынан айыру. Теріс қылық үшін: айыппұл, түзеу жұмыстары, қоғамдық жұмыстар, қамау, елден шығару. Қосымша: мүлікті тәркілеу, атақтан айыру, лауазым атқару не қызметпен айналысу құқығынан айыру, азаматтықтан айыру, елден шығару.

Мысалдар

1. 15 жастағы жасөспірім дүкеннен 150 000 теңгелік планшетті жасырын алып шықты. Жасырын жымқыру — ұрлық (188-бап); ұрлық үшін жауаптылық 14 жастан, сондықтан қылмыстық жауапқа тартылады.
2. 14 жастағы оқушы мектепте бомба бар деп жалған хабарлады. 273-бап бойынша 14 жастан жауапты.
3. Жүргізуші ақаулы көлікпен «ештеңе болмайды» деп шықты. Менмендік (абайсыздық). Көліктің жай-күйін тексермей шықса — немқұрайдылық.
4. Ұрлаған велосипедтің орнына жаңасын алып беріп, татуласты. 68-бап бойынша жауаптылықтан босатылуы мүмкін (медиация).

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Қылмыстық теріс қылық соттылыққа әкеледі деу — әкелмейді.
• Тікелей және жанама қасақаналықты шатастыру: жанамада салдарды қаламайды, бірақ жол береді.
• Ұрлық үшін жауаптылық 16 жастан деу — 14 жастан.
• Өмір бойына бас бостандығынан айыру кәмелетке толмағандарға қолданылады деу.
• Рақымшылықты (заң) кешіріммен (Президент шешімі) шатастыру.
• Есі дұрыс емес адамды қылмыс субъектісі деу.

Өзіңді тексер

1. Қылмыстық кодекс қашан күшіне енді? — 2015 жылғы 1 қаңтарда.
2. Ауыр қылмыс үшін ең жоғары жаза мерзімі? — 12 жылға дейін бас бостандығынан айыру (қасақана).
3. Кәмелетке толмағанға бас бостандығынан айырудың жалпы шегі? — 10 жыл (аса ауыр үшін 12).
4. Ауырлататын мән-жайлар ҚК-нің қай бабында? — 54-бапта.
5. Салдарды болжаған, бірақ болдырмаймын деп жеңілтек сенген кінә нысаны? — Менмендік (абайсыздық).