Экологиялық құқық негіздері. Жер құқығы негіздері

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 99–110 (§ 19–20)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 98–106
• Экологический кодекс РК, https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K2100000400
• Земельный кодекс РК, https://zakon.uchet.kz/rus/docs/K030000442_

Негізгі ұғымдар

• Экологиялық құқық — қоршаған ортаны сақтау, табиғат байлығын ұтымды пайдалану және қолайлы ортаға құқықты қамтамасыз ету жөніндегі қатынастарды реттейтін кешенді сала.
• Конституцияның 37-бабы: мемлекет адамның өмірі мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғауды мақсат етеді.
• Экологиялық кодекс (2021 ж.) — «ластаушы төлейді» қағидаты және ең озық қолжетімді технологиялар.
• Жер — халық өмірі мен қызметінің негізі; Конституция мен Жер кодексі арқылы реттеледі.
• Сервитут — өзгенің жер учаскесін шектеулі мақсатта пайдалану құқығы.

Теория

Экологиялық құқық объектілері: жер, жер қойнауы, сулар, ормандар, өсімдіктер мен жануарлар дүниесі, атмосфералық ауа, климат, Жердің озон қабаты.

Экологиялық құқық бұзушылықтар: заңсыз ағаш кесу, браконьерлік (аң, балық аулау ережелерін бұзу), өндірістік қалдықтарды заңсыз тастау, ауаны шектен тыс ластау.

Жауапкершілік түрлері

Түрі	Мазмұны
Азаматтық-құқықтық	материалдық экологиялық залалды өтеу, табиғи ортаны қалпына келтіру
Әкімшілік	ӘҚБтК бойынша айыппұл, табиғат пайдалану рұқсатынан айыру
Қылмыстық	ҚК бойынша ірі залал, сирек жануарларды (ақбөкен, барыс) жою үшін бас бостандығынан айыру
Азаматтар мен ҮЕҰ экологиялық ақпарат алуға және қоғамдық экологиялық бақылау жүргізуге құқылы.

Жердің үш қызметі: табиғи нысан және қоршаған орта бөлігі; мемлекет егемендігінің аумақтық кеңістігі; өндіріс құралы және жылжымайтын мүлік.

Жер қорының 7 санаты

1. Ауыл шаруашылығы мақсатындағы жерлер.
2. Елді мекендердің жерлері.
3. Өнеркәсіп, көлік, байланыс, ғарыш қызметі, қорғаныс жерлері.
4. Ерекше қорғалатын табиғи аумақтар жерлері.
5. Орман қорының жерлері.
6. Су қорының жерлері.
7. Мемлекеттік босалқы жерлер.

Жерге меншік

• Мемлекеттік меншік — жеке меншікке берілмеген барлық жер.
• Жеке меншік — ҚР азаматтары жеке тұрғын үй құрылысына (ЖТҚ — 0,10 га тегін), жеке қосалқы шаруашылыққа, саяжай мен бау-бақшаға, өз ғимаратына қызмет көрсетуге ала алады.
• Маңызды ереже: ауыл шаруашылығы жерлері шетел азаматтарына және шетелдік компанияларға жеке меншікке де, жалға да берілмейді.

Жер пайдалану құқығы — мемлекеттің жерін иелену және пайдалану:

• тұрақты — мемлекеттік заңды тұлғаларға;
• уақытша: қысқа мерзімді (5 жылға дейін) және ұзақ мерзімді (5 жылдан 49 жылға дейін).

Сервитут — өту, көлікпен жүру, су құбырын не электр желісін жүргізу үшін өзгенің учаскесін шектеулі пайдалану.

Экологиялық сараптама (Экология кодексі, 85-бап): мемлекеттік және қоғамдық (ұсынымдық сипатта). Рұқсаттар: I санатқа — кешенді экологиялық рұқсат (111-бап); I және II санат құрылысына, II санат пайдалануына — әсер етуге рұқсат (120-бап, 10 жылға дейін); III санат — әсер ету декларациясы (110-бап).

Жер учаскесін алып қою (Жер кодексі, 81, 84-баптар): иесінің борышы бойынша өндіріп алу, мемлекет мұқтажы үшін мәжбүрлеп иеліктен шығару (тең бағада өтемақымен, келісіммен не сот шешімімен), пайдаланылмаған не заңды бұзып пайдаланылған учаске, тәркілеу. Даулар (167-бап): заңда белгіленген тәртіппен; жеке меншіктегі учаскелер бойынша келісіммен медиация, келіспеушілік сотта шешіледі.

Мысалдар

1. Зауыт өзенге тазартылмаған қалдық төкті. Экологиялық бақылау органы залалды өтеуді және ірі айыппұл төлеуді талап етті: азаматтық-құқықтық және әкімшілік жауапкершілік, «ластаушы төлейді» қағидаты.
2. Браконьерлер Қызыл кітаптағы ақбөкенді аулап, мүйізін сатпақ болды. ҚК 339-бабы бойынша бас бостандығынан айырылды — қылмыстық жауапкершілік.
3. Кәсіпкер егістік жерге қойма салды. Жердің нысаналы мақсаты бұзылды; жер инспекциясы айыппұл салып, жерді қалпына келтіруді міндеттеді.
4. Көршінің жаңа учаскесі үйге баратын жолды жапты. Тараптар учаске жиегімен өтуге ақылы жеке сервитут орнатты.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Шетелдіктер ауыл шаруашылығы жерін жалға ала алады деп ойлау — меншікке де, жалға да берілмейді.
• Ұзақ мерзімді уақытша жер пайдалануды 99 жыл деу — 5 жылдан 49 жылға дейін.
• Сервитутты меншік құқығымен шатастыру — ол тек шектеулі пайдалану.
• Экологиялық залал үшін тек айыппұл төленеді деу — залал өтеліп, орта қалпына келтіріледі.
• Жер қоры санаттарының санын шатастыру — 7 санат.

Өзіңді тексер

1. Қолайлы қоршаған ортаны қорғау Конституцияның қай бабында? — 37-бапта.
2. Экологиялық кодекс қай жылы қабылданды және қандай қағидатты бекітті? — 2021 жылы; «ластаушы төлейді».
3. Жеке тұрғын үй құрылысына азаматқа тегін берілетін жердің көлемі? — 0,10 га.
4. Қысқа мерзімді уақытша жер пайдалану мерзімі? — 5 жылға дейін.
5. Су құбырын көршінің жерімен жүргізу құқығы қалай аталады? — Сервитут.