Қазақстан Республикасының конституциялық құқық жүйесі

Оқулықтық тірек

• Ибраева А. С., Гончаров С. Б. «Құқық негіздері», 9-сынып, Мектеп, 2019, б. 22–26, 38–48
• Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 61–74 (§ 11–13)
• Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 74–86
• Қазақстан Республикасының Конституциясы (2026 жылғы 1 шілдеден күшінде), https://akorda.kz/kz/official_documents/constitution
• Указ о проведении референдума 15 марта 2026 г., https://www.zakon.kz/politika/6507542-referendum-po-novoy-konstitutsii-sostoitsya-15-marta-2026-goda--ukaz-tokaeva.html

Негізгі ұғымдар

• Конституциялық құқық — ұлттық құқық жүйесінің жетекші саласы; барлық басқа салалардың негізі.
• Қолданыстағы Конституция 2026 жылғы 15 наурызда республикалық референдумда қабылданды, 1 шілдеден күшінде.
• Қазақстан — біртұтас (унитарлы), президенттік басқару нысанындағы республика; демократиялық, зайырлы, құқықтық, әлеуметтік мемлекет.
• Азаматтық — адам мен мемлекет арасындағы тұрақты саяси-құқықтық байланыс.
• Белсенді сайлау құқығы — сайлау (18 жастан); бәсең — сайлану.

Теория

Конституциялық құқық институттары: конституциялық құрылыс негіздері; адам мен азаматтың құқықтық мәртебесі; сайлау жүйесі және референдум; мемлекеттік органдар жүйесі (Президент, Құрылтай, Үкімет, соттар, мәслихаттар мен әкімдіктер).

Қайнар көздері (иерархия бойынша): 1) Конституция — ең жоғары заңдық күш, тікелей қолданылады; 2) конституциялық заңдар («Президент туралы», «Үкімет туралы», «Сайлау туралы», «Сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы», «Конституциялық Сот туралы»); 3) кодекстер мен қатардағы заңдар. Ратификацияланған халықаралық шарттар заңдардан басым («ҚР халықаралық шарттары туралы» Заңның 20-1-бабы). Конституциялық Соттың нормативтік қаулылары (ресми түсіндіру, сәйкестікті тексеру) НҚА сатысынан тыс тұрады («Құқықтық актілер туралы» Заңның 10-бабының 5-тармағы).

Мемлекеттің белгілері (9-сынып): республика (4-бап: билік референдум мен еркін сайлау арқылы); зайырлы (дін мемлекеттен бөлінген, діни негіздегі партияларға тыйым); унитарлы (автономия жоқ; бірыңғай Конституция, азаматтық, Құрылтай, сот жүйесі); президенттік (42-бап: Президент — мемлекет басшысы, халық бірлігінің нышаны мен кепілі); егемен. Саяси плюрализм — көппартиялық. Қазақстан Халық Кеңесі — халық мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган (70-бап).

Мемлекеттік органдар (2026 жылғы Конституция бойынша)

Орган	Негізгі мәліметтер
Президент	халық 7 жылға, бір рет қана сайлайды; үміткер — туғаннан азамат, 40 жастан, мемлекеттік тілді жетік меңгерген, соңғы 15 жыл елде тұрған, жоғары білімді, мемлекеттік қызметте не сайланбалы лауазымда кемінде 5 жыл жұмыс істеген (43-бап)
Құрылтай (52–61-баптар)	заң шығарушы, бір палаталы: 145 депутат, мерзімі 5 жыл, пропорциялық жүйе
Үкімет	атқарушы билік, алқалы орган, Премьер-Министр басқарады, Президент пен Құрылтай алдында жауапты (63-бап)
Соттар (76–83-баптар)	Жоғарғы Сот, жергілікті және мамандандырылған соттар
Жергілікті басқару (87–91-баптар)	мәслихат — өкілді, әкім — атқарушы орган
Заң шығару үлгісі: Құрылтай қабылдайды → Президент қол қояды.

Азаматтық (Конституцияның 13-бабы): заң бойынша алынады және тоқтатылады, алу негізіне қарамастан бірыңғай және тең; азамат азаматтығынан, оны өзгерту құқығынан айырылмайды, елден қуылмайды; қос азаматтық танылмайды. Белгілері: тұрақтылық, саяси-құқықтық сипат, өзара құқық пен міндет, экстерриториалдық (шетелде де қорғау).

Азаматтықты алу

• Тууы бойынша: «қан құқығы» (jus sanguinis) — ата-анасы екеуі де ҚР азаматы болса, бала қай елде туса да азамат; «топырақ құқығы» (jus soli) — ата-анасы белгісіз, Қазақстанда табылған бала.
• Натурализация: кемінде 5 жыл заңды, үздіксіз тұру немесе ҚР азаматымен кемінде 3 жыл неке; қандастарға жеңілдетілген тәртіп; мемлекеттік тіл, Конституция негіздері, Қазақстан тарихы бойынша емтихан.
• Шығу — өз өтінішімен (өтелмеген міндеттеме, қылмыстық іс болмаса). Айырылу — басқа азаматтық алу; шетелдің әскери, қауіпсіздік, әділет органдарына заңсыз орналасу; жалған құжат тапсыру.

Сайлау («ҚР сайлау туралы» Конституциялық заң, 1995 ж. 28 қыркүйек). Қағидаттары: жалпыға бірдей, тең (бір сайлаушы — бір дауыс), төте, жасырын дауыс беру. Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған және бас бостандығынан айыру орындарындағылар қатыспайды.

Сайлану жасы
Мәслихат	20
Құрылтай	25 (соңғы 10 жыл елде тұру)
Президент	40

Сайлау жүйелері: мажоритарлық (көп дауыс алған жеңеді), пропорционалдық (партияларға дауысқа сай), аралас. Комиссиялар: Орталық, аумақтық, аудандық/қалалық, учаскелік. Субъектілер: сайлаушылар, комиссиялар, кандидаттар мен сенім білдірілген адамдар, отандық және халықаралық байқаушылар.

Жаңа Конституция. 2026 жылғы 15 наурыздағы референдумда қабылданып, 1 шілдеден күшіне енді; 1995 жылғы Конституция күшін жойды. Жоғары өкілді орган — бір палаталы Құрылтай (145 депутат, 5 жыл, пропорциялық жүйе, бір жалпыұлттық округ).

Мысалдар

1. 19 жасар студент Құрылтайға түскісі келеді. Болмайды — депутат 25 жастан.
2. Ата-ана баласымен кабинаға кіріп, ол үшін белгі қойды. Жасырын дауыс беру бұзылды; кәмелетке толмаған бала (18-ге дейін) дауыс бере алмайды.
3. Азамат шетел азаматтығын алып, 30 күн ішінде хабарламады. ҚР азаматтығынан айырылу тіркелді, ӘҚБтК 496-бабы бойынша айыппұл салынды.
4. Сайлаушы тізімде жоқ. eGov тіркеу анықтамасын көрсетсе, учаскелік комиссия қосымша тізімге енгізеді.

ҰБТ-дағы жиі қателер

• Конституцияны Парламент қабылдады деу — республикалық референдумда қабылданды.
• Белсенді мен бәсең сайлау құқығын шатастыру.
• Сенат пен Мәжіліс әлі бар деу: 2026 жылғы 1 шілдеден Құрылтай жұмыс істейді.
• «Қан құқығы» мен «топырақ құқығын» шатастыру.
• Мәслихатты атқарушы орган деу — ол өкілді орган, әкімдік — атқарушы.
• Үкіметке заң шығару функциясын телу.

Өзіңді тексер

1. Қолданыстағы Конституция қашан қабылданды? — 2026 жылғы 15 наурызда референдумда; 1 шілдеден күшінде.
2. Қос азаматтық танылады ма? — Жоқ (13-бап).
3. Натурализация үшін елде тұрудың ең аз мерзімі? — Кемінде 5 жыл заңды әрі үздіксіз.
4. Президенттікке үміткердің ең төменгі жасы? — 40 жас.
5. Тең сайлау құқығы нені білдіреді? — Бір сайлаушы — бір дауыс.