DAMOO

Құқық негіздері · ҰБТ 2026 · 01. Мемлекет және құқық

Сот төрелігінің принциптері. Сот жүйесі. Құқық қорғау органдары

Тестті бастау

Тест тапсыру үшін жүйеге кіру немесе тіркелу керек.

Конспект

Оқулықтық тірек

  • Ибраева А. С., Есетова С., Ищанова Г., Гончаров С. «Құқық негіздері. 10-сынып ҚГБ», 10-сынып, Мектеп, 2019, б. 49–60 (§ 9–10)
  • Ибраева А. С., Еркінбаева Л. Қ., Назарқұлова Л. Т. және т.б. «Құқық негіздері. 11-сынып ҚГБ. 1-бөлім», 11-сынып, Мектеп, 2025, б. 62–73
  • Қазақстан Республикасының Конституциясы (2026 жылғы 1 шілдеден күшінде), https://akorda.kz/kz/official_documents/constitution

Негізгі ұғымдар

  • Сот төрелігі — мемлекет атынан тек сот жүзеге асыратын, құқық бұзушылықтар мен дауларды қарап шешім шығаратын мемлекеттік қызмет.
  • Сот төрелігінің принциптері Конституцияның 78-бабында бекітілген.
  • Сот жүйесі үш сатылы: бірінші саты → апелляция → кассация (Жоғарғы Сот).
  • Қазақстанда төтенше және арнаулы соттар құруға жол берілмейді.
  • Сотқа қысым жасау — ҚК 407-бабы бойынша қылмыс.

Теория

Сот төрелігінің принциптері

  1. Сот төрелігін тек сот жүзеге асырады — басқа орган сот өкілеттігін иелене алмайды.
  2. Судьялардың тәуелсіздігі — сот ісіне араласу қылмыстық жауапкершілікке әкеледі.
  3. Заң мен сот алдындағы теңдік — лауазым, тек, байлық басымдық бермейді.
  4. Кінәсіздік презумпциясы — сот үкімі заңды күшіне енгенге дейін адам кінәсіз саналады.
  5. Жариялылық — істер ашық қаралады (мемлекеттік құпияны, жеке өмірді қорғау жағдайларынан басқа).
  6. Қорғануға құқық — әркім білікті заң көмегін (адвокат) алуға құқылы.

Сот жүйесі («ҚР Сот жүйесі мен судьяларының мәртебесі туралы» Конституциялық заң)

Саты Соттар Қызметі
Бірінші саты аудандық (жалпы юрисдикция) және мамандандырылған соттар: ҚІМАС (қылмыстық), МАЭС (экономикалық), МАӘС (әкімшілік), ювеналды, ӘҚБМС (әкімшілік құқық бұзушылық), гарнизон әскери соттары істі мәні бойынша алғаш қарайды
Апелляциялық облыстық соттар, Астана, Алматы, Шымкент қалаларының соттары, Әскери сот заңды күшіне енбеген шешімдерді қайта қарайды
Кассациялық ҚР Жоғарғы Соты жоғары сот органы; сот практикасын жинақтап, нормативтік қаулылар қабылдайды

Судьялыққа кандидатқа талаптар: ҚР азаматтығы; кемінде 30 жас; жоғары заң білімі, жоғары моральдық қасиет, мінсіз абырой; заң мамандығы бойынша кемінде 5 жыл өтіл; Жоғары Сот Кеңесінде біліктілік емтиханы және сотта бір жылдық тағылымдама.

Судья тәуелсіздігінің кепілдіктері

  • Ауыстырылмаушылық — өкілеттік мерзімсіз (зейнет жасына дейін).
  • Тиіспеушілік (иммунитет) — судьяны Президенттің (ЖСК қорытындысы негізінде) не Құрылтайдың келісімінсіз ұстауға, қамауға, қылмыстық жауапқа тартуға болмайды (80-бап).
  • Кеңесу бөлмесінің құпиясы — қараған ісі бойынша түсініктеме беруге міндетті емес.
  • Сот қызметіне араласуға тыйым — ҚК 407-бабы.

Құқық қорғау органдары

Орган Негізгі қызметі
Прокуратура мемлекет атынан заңдылықты жоғары қадағалау; сотта мемлекеттік айыптауды қолдау
Ішкі істер органдары (полиция) қоғамдық тәртіп, қауіпсіздік, қылмысты ашу және тергеу
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет (2025 жылғы маусымнан ҰҚК құрамында) жемқорлық құқық бұзушылықтарды анықтау, алдын алу
Қаржылық мониторинг агенттігі (экономикалық тергеу қызметі) көлеңкелі экономика, қаржылық қылмыстар
Әділет органдары заң жобаларын сараптау, заңды тұлғаларды тіркеу, заң көмегін ұйымдастыру
Адвокатура мемлекеттік емес институт: кәсіби заң көмегі, сотта қорғау

Судьяларды тағайындау (2026 Конституция, 83-бап). Жоғарғы Сот Төрағасын Жоғары Сот Кеңесінің ұсынымымен Президент 6 жылға тағайындайды; Жоғарғы Сот судьяларын ЖСК ұсынымымен, Президент енгізуі бойынша Құрылтай сайлайды; жергілікті сот судьяларын ЖСК ұсынымымен Президент тағайындайды.

Конституциялық Сот (72-бап): Төраға және 10 судья, мерзімі 8 жыл, қайта тағайындалмайды. Төрағаны Президент, судьяларды Құрылтай келісімімен Президент тағайындайды.

Мысалдар

  1. Әкім судьяға телефон соғып, танысының пайдасына шешім сұрады. Бұл судьялар тәуелсіздігінің бұзылуы; судья хаттамалап, мәлімдеме жасайды, лауазымды тұлға ҚК 407-бабы бойынша жауапқа тартылады.
  2. Пәтер ұрланды. Полиция іс қозғап, күдіктіні ұстайды; тергеудің заңдылығын прокуратура қадағалайды; күдіктіні адвокат қорғайды.
  3. Аудандық сот шешіміне наразы тарап, шешім әлі күшіне енбеген. Шағым облыстық сотқа — апелляциялық сатыға беріледі.
  4. Үкім шықты, бірақ заңды күшіне енбеді. Кінәсіздік презумпциясы бойынша адам әлі кінәсіз саналады.

ҰБТ-дағы жиі қателер

  • Адвокатураны мемлекеттік құқық қорғау органы деп санау — ол мемлекеттік емес.
  • Апелляция мен кассацияны шатастыру: апелляция — облыстық соттар (күшіне енбеген шешімдер), кассация — Жоғарғы Сот.
  • Кінәсіздік презумпциясы «айып тағылғанға дейін» әрекет етеді деу — сот үкімі заңды күшіне енгенге дейін.
  • Арнаулы немесе төтенше соттар құруға болады деп ойлау.
  • Мамандандырылған соттардың қысқартуларын шатастыру: МАЭС — экономикалық, МАӘС — әкімшілік, ӘҚБМС — әкімшілік құқық бұзушылық.

Өзіңді тексер

  1. Сот төрелігінің принциптері Конституцияның қай бабында? — 78-бапта.
  2. Судьялыққа кандидаттың ең төменгі жасы мен өтілі? — 30 жас, заң мамандығы бойынша 5 жыл.
  3. Судьяны қылмыстық жауапқа тартуға кімнің келісімі қажет? — Президенттің (ЖСК қорытындысымен) не Құрылтайдың.
  4. Сотта мемлекеттік айыптауды кім қолдайды? — Прокуратура.
  5. Кассациялық саты қай сот? — ҚР Жоғарғы Соты.

Осы бөлімнің басқа тақырыптары